نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

• نبی اله صدری فر

استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشگاه پیام نور،تهران، ایران

چکیده

سازمان‌ها در محیط‌های پیچیده و متغیر، برای تصمیم‌گیری و استمرار فعالیت خود به توانایی ادراک، گردآوری، اعتبارسنجی و تفسیر اطلاعات محیطی نیاز دارند. الگوهای متعارف کنترل و نظارت، به‌ویژه در شرایط افزایش عدم‌قطعیت، با محدودیت‌هایی ناشی از عقلانیت محدود، شکاف ادراکی، فیلترشدن داده‌ها و سوگیری‌های شناختی مواجه‌اند. پژوهش حاضر با هدف تبیین الگوی مفهومی اشراف راهبردی بر محیط سازمان، شبکه معنایی ریشه «ح-و-ط» و مفهوم «احاطه» در قرآن کریم را بررسی می‌کند. روش پژوهش کیفی، توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مدل‌سازی مفهومی است. فرایند تحلیل در چهار گام انجام شده است: استخراج معنای پایه و محور جانشینی، تحلیل هم‌نشینی و زمینه‌ای کاربردهای قرآنی، انتزاع مفهومی از طریق تفکیک ویژگی‌های اختصاصی احاطه الهی، و نگاشت مفهومی یافته‌ها با مباحث میان‌رشته‌ای سازمان و مدیریت. یافته‌ها نشان می‌دهد که اشراف راهبردی را می‌توان در پنج بُعد معرفت‌شناختی، شناختی، ساختاری ـ موقعیتی، عملیاتی و آسیب‌شناختی صورت‌بندی کرد. این الگو بر ادراک پیوسته محیط، لایه‌بندی و معماری اطلاعات، پوشش موقعیتی، اعتبارسنجی داده‌ها، توزیع شبکه‌ای مشاهده و شناسایی موانع ادراکی و سازمانی استوار است. نتیجه پژوهش آن است که اشراف راهبردی صرفاً به معنای نظارت بیرونی نیست، بلکه ترکیبی از صیانت درونی، شناخت محیطی و توانایی مواجهه با عدم‌قطعیت است و در نسبت با مفهوم «احصاء»، ماهیتی تشکیکی و مراتبی پیدا می‌کند.

کلیدواژه‌ها

• احاطه
• اشراف راهبردی
• شبکه معنایی
• آگاهی موقعیتی
• مدیریت عدم‌قطعیت
• نظارت سازمانی

موضوعات

• معناشناسی

عنوان مقاله [English]

“Explaining the Conceptual Model of Strategic Environmental Foresight and Surveillance in Organizations: Grounded in the Semantic Network of Iḥāṭah (Encompassment) in the Holy Quran”

نویسنده [English]

• Nabiollah Sadrifar

Assistant Professor, Department of Islamic Teachings, Payame Noor University, Tehran, Iran

چکیده [English]

In complex and volatile environments, organizations require the capability to perceive, collect, validate, and interpret environmental information to ensure effective decision-making and organizational sustainability. Conventional models of control and surveillance—particularly under heightened uncertainty—face significant constraints arising from bounded rationality, perceptual gaps, data filtering, and cognitive biases. Aiming to articulate a conceptual model of strategic environmental mastery for organizations, this study investigates the semantic network of the root ḥ-w-ṭ and the concept of Iḥāṭah (encompassment) in the Holy Quran.

Employing a qualitative descriptive-analytical approach grounded in conceptual modeling, the analytical process was conducted in four systematic steps: (1) extracting the core meaning and paradigmatic axes; (2) analyzing syntagmatic relations and contextual Quranic applications; (3) conceptual abstraction by delineating the exclusive attributes of divine encompassment from human/organizational constraints; and (4) conceptual mapping of findings onto interdisciplinary organizational and management theories.



The findings indicate that strategic environmental mastery can be conceptualized across five interrelated dimensions: epistemological, cognitive, structural-situational, operational, and pathological. This model is underpinned by continuous environmental perception, information architecture and layering, situational coverage, data validation, networked distribution of observation, and the identification of perceptual and organizational impediments.

The study concludes that strategic mastery extends beyond mere external surveillance; rather, it constitutes an integrated capability encompassing internal safeguarding, environmental cognition, and resilience against uncertainty, which—in correlation with the Quranic concept of Iḥṣāʾ (exhaustive enumeration/quantification)—assumes a graded and hierarchical (gradational) nature.

کلیدواژه‌ها [English]

• Iḥāṭah (Encompassment)
• Strategic Environmental Mastery
• Semantic Network
• Situation Awareness
• Uncertainty Management
• Organizational Surveillance (Organizational Oversight)