کاوشی در پدیدۀ تکرار و تعدّد نزول

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

چکیده

در لابه‌لای کتب علوم قرآنی و تفسیر، پدیده‌ای به نام تکرار و تعدّد نزول با عباراتی نظیر «ما تکرّر نزوله»، «نزلت مرّتین»، «نزلت مرّة بعد أخری» خودنمایی می‌کند که از هیچ پشتوانۀ روایی برخوردار نیست. در آثار متقدّمان نیز اثری از آن یافت نمی‌شود. نخستین‌بار مقاتل بن سلیمان در حاشیۀ تفسیرش در ذیل سورۀ حمد و آیۀ 87 سورۀ حجر با لفظ «قیل» از آن یاد نموده است. سپس بغوی، ابن کثیر، سیوطی، زرقانی و بسیاری از علمای معاصر اهل سنت در آثارشان در ذیل آیات 113 توبه، 126 نحل، 85 اسراء و... به جهت جمع بین روایت‌های سبب نزول متناقض، آن را پرورانیده و فایده‌هایی به نقل از زرکشی برای آن بیان کرده‌اند. نخستین‌بار زرکشی در قرن هشتم هجری با اجتهاد خویش فوایدی برای تکرار و تعدّد نزول بیان کرد. تعظیم و تشریف آیه و سورۀ مورد ادعا و یادآوری به پیامبر در اثر نسیان آن آیه و یا سوره، مهم‌ترین فواید تکرار و تعدد نزول بیان شده است، طبرسی و علامه طباطبایی نیز بدون پذیرش قطعی آن، با ذکر لفظ «قیل» و بدون هیچ شرحی، جهت تفسیر عبارت «سبعًا من المثانی» و تطبیق سورۀ حمد با آن از این پدیده یاد کرده‌اند. مبانی پیدایش این پدیده که عدم اعتقاد به عصمت پیامبرN ، پذیرش عدالت صحابه، جمع و سازش بین اسباب نزول‌های متناقض و توجیه قرائت‌های سبعه می‌باشد، با مبانی تفسیری و اعتقادی شیعه در تضاد است.
      در این نوشتار ضمن بیان پدیدۀ تکرار و تعدد نزول و نظر موافقان و مخالفان، به نقد فواید تکرار نزول و استخراج مبانی یادشده از لابه‌لای آیات و سوره‌های مدعای تکرار نزول پرداخته شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات