نوع مقاله : پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
چکیده
واژۀ «دخان» در قرآن کریم در دو موضع بنیادین کیهانشناختی به کار رفته است: یکی در ساحت آغازین تکوین بهعنوان وصفی از وضعیت نخستین آسمانها (فصلت/۱۱)، و دیگری در ساحت پایانی تکوین بهمثابه نشانهای از عذاب یا تحولی فرجامشناختی (دخان/۱۰). این دو کاربرد متفاوت، زمینهساز شکلگیری تبیینهای متنوع و گاه ناهمگون در تفاسیر قرآنی شده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تطبیقی، به واکاوی ماهیت «دخان» در دیدگاههای تفسیری پرداخته و نسبت میان این دو ساحت را بررسی میکند. یافتهها نشان میدهد که مفسران در تفسیر دخان ساحت آغازین تکوین، سه رویکرد اصلی «طبیعی-روایی»، «کلامی-فلسفی» و «علمی-تطبیقی» اتخاذ کردهاند؛ در حالی که در تفسیر دخان ساحت پایانی تکوین، پنج دیدگاه «تاریخی»، «فرجامشناختی»، «تأویلی»، «عرفانی» و «رویکرد جمعگرایانه یا قائل به تعدد دخان» قابل شناسایی است. نتیجهگیری پژوهش حاکی از آن است که با وجود تنوع در مصادیق تفسیری، مفهوم «دخان» در دستگاه معنایی قرآن از الگویی غایتشناختی واحد پیروی میکند و در هر دو ساحت، کارکردی آستانهای و تحولآفرین دارد: در آغاز، بهعنوان نماد گذار از عدم یا بیتعینی به نظم هستیشناختی، و در پایان، بهمثابه نشانهای از گذار از نظم دنیوی به فروپاشی فرجامین. از منظر سازگاری با سیاق آیات، رویکرد علمی-تطبیقی در تفسیر دخان آغازین و رویکرد فرجامشناختی در تفسیر دخان پایانی، انطباق بیشتری با ظاهر آیات و مفاهیم کیهانشناختی قرآن نشان میدهند. بر این اساس، دخان آغازین و دخان پایانی را میتوان دو جلوه از یک حقیقت واحد دانست که هر دو بر نقش مرزی و تحولساز این مفهوم در هندسۀ هستی دلالت دارند.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
Comparative Rereading of the Concept of “Dukhān” in the Qur’an with an Emphasis on the Initial and Final Stages of Genesis
نویسندگان [English]
- ismaeil shaebani kamran 1
- ali hajikhani 2
1 PhD Student in Quranic and Hadith Sciences, Tarbiat Modares University, Tehran
2 Associate Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده [English]
The term “dukhān” appears in the Qur’an in two fundamentally cosmological contexts: the initial stage of genesis (Fuṣṣilat/41:11), describing the primordial state of the heavens, and the final stage (al-Dukhān/44:10), as a sign of eschatological punishment or transformation. These distinct usages have generated diverse and occasionally divergent exegetical interpretations. Employing a descriptive-analytical and comparative approach, this study examines the nature of dukhān across exegetical views and explores the relationship between these two domains. Findings indicate that interpretations of dukhān in the initial cosmological context follow three main approaches: “narrative-naturalistic,” “theological-philosophical,” and “scientific-comparative.” In the final context, five perspectives emerge: “historical,” “eschatological,” “esoteric,” “mystical,” and “pluralistic.” Despite the diversity of interpretive referents, dukhān within the Qur’anic semantic system follows a unified teleological pattern. In both domains it functions threshold-like and transformatively—at the beginning, as a symbol of transition from non-existence or indeterminacy to ontological order; at the end, as a marker of transition from worldly order to eschatological collapse. With regard to contextual coherence, the scientific-comparative approach to primordial dukhān and the eschatological approach to final dukhān exhibit greater alignment with the textual and cosmological implications of the Qur’an. Accordingly, primordial and eschatological dukhān may be viewed as two manifestations of a single reality, each signifying the boundary-marking and transformative role of this concept in the architecture of existence. This conclusion not only reconciles the two seemingly disparate usages but also reveals the coherent cosmological vision underlying the Qur’anic worldview.
کلیدواژهها [English]
- Dukhan
- Verse 11 Fussilat
- Verse 10 Dukhan
- Comparative Tafsir
- Scientific Tafsir
- Takwin
)