نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

• حمیدرضا ایمانی‌فر

استادیار، گروه روان‌شناسی، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه پیام‌نور، تهران، ایران

چکیده

پژوهش حاضر با هدف تبیین علل ناکامی نسبی روان‌شناسی معاصر در رفع ریشه‌ای دو هیجانِ فراگیر «خوف» و «حزن»، و ارائه الگوی جایگزین از منظر قرآن کریم انجام شد. در حالی که رویکردهای رایجی مانند درمان شناختی-رفتاری (CBT) و پذیرش و تعهد (ACT)، بر مدیریت علائم و سازگاری فرد با رنج تمرکز دارند و بهبودیِ کامل و پایدار را تضمین نمی‌کنند، قرآن کریم افقی فراتر ترسیم می‌کند: دستیابی به مقامی که در آن «لَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ». این مطالعه، با روش توصیفی-تحلیلی و تطبیقی، نشان می‌دهد که بن‌بست روان‌شناسی، ناشی از تکیه بر «عقلانیت ابزاریِ محاسبه‌گر» و منابع محدود انسانی است که خود به اضطرابی مضاعف دامن می‌زند. در مقابل، قرآن با ارائه مدلی سه‌لایه، راهبرد «ابطالِ» ریشه‌های شناختی رنج را پیش می‌نهد: (۱) در لایه شناختی، با بازتعریفِ «خیر» و «شر» واقعی و انتقال کانون اطمینان از خود به خداوند (توکل)؛ (۲) در لایه رفتاری، با تجهیز فرد به تکنیک‌های عملی مانند ذکر، صبر و احسان؛ و (۳) در لایه وجودی، با نیل به «سکینه» و «رضا» که به تحقق «نفس مطمئنه» می‌انجامد. یافته‌ها حاکی از آن است که این مدل، با خروج از محاسباتِ خودمحور و معنابخشی به رنج در پرتو «ابتلاء»، نه تنها به مدیریتِ معلول، که به انحلالِ علتِ خوف و حزن نظر دارد و چارچوبی نظری برای الگوهای تلفیقیِ معنوی محور در روان‌درمانی فراهم می‌آورد.

کلیدواژه‌ها

• حزن
• خوف
• روان‌شناسی
• قرآن کریم
• تنظیم هیجان
• توکل
• نفس مطمئنه

موضوعات

• علوم قرآنی

عنوان مقاله [English]

Psychological Limitations in Alleviating Grief and Fear: A Comparative Study with the Teachings of the Holy Qur’an

نویسنده [English]

• Hamid-Reza Imanifar

Assistant Professor, Department of Psychology, Faculty of Education and Psychology, Payame Noor University, Tehran, Iran

چکیده [English]

This study aims to investigate the limitations of contemporary psychology in fundamentally alleviating the pervasive emotions of grief (huzn) and fear (khawf), and to present an alternative framework derived from the teachings of the Holy Qur'an. While mainstream approaches such as Cognitive Behavioral Therapy (CBT) and Acceptance and Commitment Therapy (ACT) focus on symptom management and fostering individual adaptation to suffering—often without guaranteeing complete and lasting recovery—the Qur'an proposes a transcendent objective: attaining a state where "no fear shall come upon them, nor shall they grieve" (Yunus: 62). Employing a descriptive-analytical and comparative method, this research argues that the impasse in psychology stems from its reliance on instrumental calculative rationality and finite human resources, which can inadvertently perpetuate anxiety. In contrast, the Qur'anic model proposes a three-layered strategy to nullify the cognitive roots of distress: (1) at the cognitive level, by redefining real "good" and "evil" and shifting the locus of trust from the self to God (tawakkul); (2) at the behavioral level, by equipping the individual with practical techniques such as remembrance (dhikr), patience (sabr), and benevolence (ihsan); and (3) at the existential level, by attaining divine tranquility (sakinah) and contentment (rida), which culminates in the actualization of the "contented self" (nafs al-mutma'innah). The findings suggest that this model, by transcending self-centric calculations and recontextualizing suffering within the framework of divine trial (ibtila), aims not merely to manage the symptoms but to dissolve the very cause of fear and grief.

کلیدواژه‌ها [English]

• Grief
• Fear
• Psychology
• Qur'؛ an
• Emotion Regulation
• Tawakkul (Reliance on God)
• Nafs al-Mutma'؛ innah (The Contented Self(