تکرار داستان‌ها در قرآن و فرضیۀ سنت‌های مختلف

شمخی, مینا; عبدالخانی, سعید

doi:10.30513/qd.2025.7071.2559

تکرار داستان‌ها در قرآن و فرضیۀ سنت‌های مختلف

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

¹ دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.

² دانشجوی کارشناسی ارشد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.

10.30513/qd.2025.7071.2559

چکیده

مسئلۀ تکرار در قرآن کریم، به‌ویژه در داستان‌های قرآنی، سؤالاتی را دربارۀ چرایی این پدیده ایجاد کرده است. آیا این تکرارها و شباهت‌های مختلف در نقل داستان‌ها نشان‌دهندۀ عدم هماهنگی در متن قرآن و وجود سنت‌های مختلف است یا دلیلی بر تدوین دیرهنگام قرآن و دخالت دیگران در تألیف آن؟ همچنین این موضوع آیا برخلاف سنن و روش‌های معمول در عصر نزول است یا مشابه مکتوبات باستانی و اشعار پیش از اسلام بوده است؟ یکی از دیدگاه‌های مطرح، فرضیۀ سنت‌های مختلف ونزبرو است که با تکیه بر آن به این نتیجه رسیده که قرآن در دوره‌ای دیرتر تدوین شده است. این نظریه در میان محققان نقد و تحلیل گردیده است. در این پژوهش، ابتدا آرای متفکران اسلامی در مورد تکرار در قرآن بررسی می‌شود. سپس نظریۀ ونزبرو با استناد به آرای برخی مستشرقان نقد می‌گردد. شواهدی از جمله سبک شفاهی قرآن، وجود تکرار در مکتوبات باستانی و اشعار پیش از اسلام، تفسیر درون‌متنی داستان‌ها در نسخه‌های مختلف نسبت به یکدیگر و ارزیابی داستان با نظر به کل‌نگری سوره‌ها، به‌عنوان دلایلی بر رد دیدگاه ونزبرو در توجیه تکرار نقل‌ها ارائه می‌شود. در نهایت، این تحقیق نشان می‌دهد که تکرارهای موجود در قرآن نه‌تنها توجیه‌پذیرند، بلکه با ویژگی‌های ادبی و تاریخی آن سازگارند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Repetition of Narratives in the Quran and the Hypothesis of Multiple Traditions

نویسندگان [English]

Mina Shamkhi ¹
Saeed Abdolkhani ²

¹ Associate Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran.

² Master's Student, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran.

چکیده [English]

The phenomenon of repetitive narration in the Quran, particularly within its stories, has prompted inquiries into its rationale. Do these repetitions and variations indicate textual incoherence and the existence of multiple traditions, or do they serve as evidence for a significantly later compilation and human intervention in the Quran's composition? Furthermore, is this phenomenon contrary to the conventions of the revelation era, or is it akin to ancient Semitic literature and pre-Islamic poetry? One prominent theory is Wansbrough's hypothesis of multiple traditions, which posits a later compilation of the Quran. This theory has been subject to extensive critique and analysis by scholars. This study first examines the views of Islamic thinkers on repetition in the Quran. It then critiques Wansbrough's theory by referencing counter-arguments from other scholars. Evidence such as the Qur'an's oral nature, the existence of repetition in ancient texts and pre-Islamic poetry, the intra-textual relationship and function of repeated stories across different contexts, and their evaluation within the macro-structure of the surahs is presented to refute Wansbrough's justification for these repetitions. Ultimately, the research demonstrates that the repetitions in the Quran are not only justifiable but are also consistent with its literary and historical characteristics.

کلیدواژه‌ها [English]

Multiple Traditions
Wansbrough
Repetition
Quranic Narratives
Compilation of the Quran

مراجع

قرآن کریم
1. ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی. (1407ق). زاد المسیر فی علم التفسیر، (به کوشش محمد عبدالله). بیروت: دار الفکر.
2. باقلانی، محمد بن طیب. (1422ق). الانتصار للقرآن. بیروت: دار ابن حزم.
3. بخشی، مریم. (1398ش). مرزشکنی روایی در روایت‌های قرآنی. آموزه‌های قرآنی، 16(30)، 107-130.
4. حکیم، محمدباقر. (1374ش). القصص القرآنی. قم: المرکز العالمی للدراسات الإسلامیة.
5. دینوری، عبد الله بن مسلم بن قتیبة. (1423ق). تأویل مشکل القرآن، (تحقیق ابراهیم شمس‌الدین). بیروت: دار الکتب العلمیة.
6. زرکشی، بدرالدین محمد. (1376ق). البرهان فی علوم القرآن، (تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم). بیروت: دار المعرفة.
7. سیوطی، جلال‌الدین. (1408ق). معترک الأقران فی إعجاز القرآن، (تحقیق علی محمد بجاوى). بیروت: دار الکتب العلمیة.
8. سیوطی، جلال‌الدین. (1416ق). الإتقان فی علوم القرآن، (تحقیق سعید المندوب). بیروت: دار الفکر.
9. طبرانی، سلیمان بن احمد. (2008م). التفسیر الکبیر. اردن: دار الکتاب الثقافی.
10. طوسی، محمد بن حسن. (1409ق). التبیان فی تفسیر القرآن، (تحقیق و تصحیح احمد حبیب قصیر العاملی). بیروت: احیاء التراث العربی.
11. طوفی الصرصری، سلیمان بن عبدالقوی. (1419ق). الانتصارات الإسلامیة فی کشف شبه النصرانیة. ریاض: مکتبة العبیکان.
12. عسکری، حسن بن عبدالله بن سهل. (1998م). الصناعتین، الکتابة والشعر، (تحقیق علی محمد بجاوی؛ محمد ابوالفضل ابراهیم). بیروت: المکتبة العصریة.
13. علوی مقدم، محمد. (1372ش). در قلمرو بلاغت. مشهد: مؤسسۀ چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی.
14. قرشی، علی‌اکبر. (1391ش). تفسیر احسن الحدیث. قم: دفتر نشر نوید اسلام.
15. کرمانی، محمود بن حمزة. (1406ق). أسرار التکرار فی القرآن. قاهره: دار الفضیلة.
16. محسنی، محمدآصف. (1396ش). افق اعلی. کابل: نشر رسالات.
17. معرفت، محمدهادی. (1390ش). تفسیر اثری جامع، (ترجمۀ جواد ایروانی). قم: التمهید.
18. مغنیه، محمدجواد. (1981م). تفسیر الکاشف. بیروت: دارالعلم للملایین.
19. موسوی مقدم، سید محمد؛ نجارزادگان، فاطمه. (1399ش). ارزیابی دیدگاه جان ونزبرو دربارۀ سنت‌های قرآن. قرآن‌پژوهی خاورشناسان، 15(29)، 203-232. https://doi.org/10.22034/qkh.2021.5382
20. نجارزادگان، فاطمه؛ رضایی هفتادر، حسن؛ مهدوی‌راد، محمدعلی. (1400ش). ارزیابی دیدگاه ونزبرو در باب مقولۀ نبوت در کتاب مطالعات قرآنی. اندیشۀ نوین دینی، 17(67)، 139-156. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.20089481.1400.17.67.6.9
21. نجارزادگان، فاطمه؛ نجارزادگان، فتح‌الله. (1399ش). ارزیـابی دیـدگاه ونزبـرو در بـاب بیانـات پیامبرانه در کتاب مطالعات قرآنی. پژوهش‌های قـرآن و حـدیث، 53(1)، 217-238. https://doi.org/10.22059/jqst.2020.303473.669523
22. نجارزادگان، فاطمه؛ نجارزادگان، فتح‌الله. (1399ش). ارزیـابی دیـدگاه ونزبـرو در بـاب نشانه‌های نبوت در کتاب مطالعات قرآنی. پژوهشنامۀ کلام، 7(13)، ص161-182. https://doi.org/10.22034/pke.2021.8708.1350
23. نیل‌ساز، نصرت. (1387ش). بررسی و نقد دیدگاه ونزبرو دربارۀ تثبیت نهایی متن قرآن. مقـالات و بررسی‌ها، ش88.
24. نیل‌ساز، نصرت؛ مهدوی‌راد، محمدعلی. (1385ش). تاریخ‌گذاری تفسیر منسوب به ابـن‌عبـاس؛ نقـد روش تحلیل ادبی ونزبرو و ریپین. تحقیقات علوم قرآن و حدیث. 3(6). 27-64. https://doi.org/10.22051/tqh.2007.3472
25. ورادی اصفهانی، محمدجواد؛ غروی نائینی، نهله؛ نیل‌ساز، نصرت؛ پاکتچی، احمد. (1401ش). سنت‌های مختلف در قرآن؛ بررسی تحلیل ونزبرو از داستان شعیب در قرآن و ارزیابی پیامدهای آن. پژوهش‌های قرآن و حدیث. 55(2). 529-552. https://doi.org/10.22059/jqst.2022.344635.670018
26. یعقوبی، احمد ابن اسحاق. (بی‌تا). تاریخ الیعقوبی. بیروت: دار صادر.
27. Bannister, A. G. (2014). An Oral-Formulaic Study of the Qur’an. Lanham and Plymouth: Lexington Books.
28. Bateson, M. C. (1970). Structural continuity in Poetry: A Linguistic Study of Five Pre-Islamic Arabic Odes. Paris. The Hague: Mouton.
29. Berman, J. (2017). Inconsistency in the Torah Ancient Literary Convention and the Limits of Source Criticism. New York: Oxford University Press.
30. Coogan, M. D. & Smith, M. S. (2012). Stories from Ancient Canaan. Louisville, Kentucky: Westminster John Knox Press.
31. DeConick, A. D. (2005). Recovering the Original Gospel of Thomas, A History of the Gospel and its Growth. London: Published by T&T Clark.
32. Donner, F. (2008). The Qur’an in Recent Scholarship-Challenges and Desiderata, In: The Qur’an in its Historical Context, (ed. Gabriel S. Reynolds). Abingdon: Routledge,
33. Graves, M. (2016). Form Criticism or a Rolling Corpus: The Methodology of John Wansbrough through the Lens of Biblical Studies. Journal of the International Qur’anic Studies Association, 1(1), 47-92. https://doi.org/10.5913/jiqsa.1.2017.a005
34. Montgomery, J. (1997). The Vagaries of the Qasida: The Tradition and Practice of Early Arabic Poetry. Cambridge: Gibb Memorial Trust.
35. Moqbel, T. (2022). Revisiting Wansbrough’s Perspective on the Qurʾān’s Synoptic Problem. Al Bayān–Journal of Qurʾān and Ḥadīth Studies. 20(3), 329–349. https://doi.org/10.1163/22321969-12340118
36. Motzki, H. (2006). Dating the so-called Tafsīr Ibn ʿAbbās: some additional remarks. Jerusalem Studies in Arabic and Islam 31. pp. 147-163. https://hdl.handle.net/2066/45091
37. Neuwirth, A. (2001). Quran, Crisis and Memory: The Qur’anic path towards canonization as reflected in the anthropogonic accounts. In: Crisis and Memory in Islamic Societies, (eds. Angelika Neuwirth and Andreas Pflitsch, Würzburg). Beirut: Ergon Verlag.
38. Niditch, S. (1996). Oral World and Written Word: Ancient Israelite Literature Library of Ancient Israel. Louisville, Kentucky: Westminster John Knox Press.
39. Shoemaker, S. (2012). The death of a prophet: The End of Muhammad’s Life and the Beginnings of Islam. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
40. Sinai, N. (A). (2017). The Qur’an a Historical-Critical Introduction. Edinburgh: Edinburgh University Press.
41. Sinai, N. (B). (2017). Two Types of Inner-Qur’anic Interpretation. In: Exegetical Crossroads: Understanding Scripture in Judaism, Christianity and Islam in the Pre-Modern Orient, (eds. Georges Tamer, Regina Grundmann, Assaad Elias Kattan and Karl Pinggéra). Berlin: De Gruyter.
42. Stewart, D. (2016). Wansbrough, Bultmann, and the Theory of Variant Traditions in the Qur’an. In: Qur’anic Studies Today, (eds. Angelika Neuwirth and Michael A. Sells). London - New York: Routledge.
43. Wansbrough, J. E. (1977). Quranic Studies: Sources and Methods of Scriptural Interpretation. Oxford: Oxford University Press.
44. Wansbrough, J. E. (1978). The Sectarian Milieu: Content and Composition of Islamic Salvation History Issue. Oxford: Oxford University Press.
45. Whybray, R. (1987). The Making of the Pentateuch: A Methodological Study. Sheffield: JSOT.
46. Witztum, J. (2015). Variant Traditions, Relative Chronology, and the Study of Intra-Quranic Parallels. In: Islamic Cultures, Islamic Contexts Essays in Honor of Professor Patricia Crone, (eds. Behnam Sadeghi, Asad Q. Ahmed, Adam Silverstein and Robert Hoyland). Leiden: Brill.
47. Zwettler, M. (1978). The Oral Tradition of Classical Arabic Poetry: Its Character and Implications. Columbus: Ohio State University Press.