نوع مقاله : پژوهشی
نویسنده
استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران.
چکیده
تعامل تاریخی زبان قرآن (عربی) و زبان فارسی منجر به وامگیری گستردۀ واژگانی و تحولات معنایی عمیقی در زبان مقصد شده است که چالشی جدی برای مفسران فارسیزبان ایجاد میکند. این پژوهش با رویکردی میانرشتهای متشکل از معناشناسی شناختی و مطالعات ترجمۀ انتقادی، استدلال میکند که این وامواژگان بهمثابۀ «تلههای شناختی - معنایی» عمل میکنند و به «جابهجایی هرمنوتیکی» در فهم متن قرآن منجر میشوند. مقالۀ حاضر با هدف مدلسازی این سازوکار و از طریق تحلیل کیفیِ عملکردِ ده تفسیر معاصر فارسی، دو وامواژۀ پرچالشِ «بریء/برائت» و «مجنون» را بهعنوان مطالعات موردی بررسی میکند. یافتهها نشان میدهد که در مورد «برائت»، «چارچوب انقطاع عهدی» (دلالت بر کنش حقوقی - سیاسی در عصر نزول) در بستر زبان فارسی به «سَرنمونۀ عاطفی» (به معنای بیزاری و نفرت) تقلیل یافته است. در مورد «مجنون»، «چارچوب فرهنگی - باورشناختی» عصر نزول (منازعه بر سر منشأ وحی: خدا یا جن) بهطور کامل جای خود را به «چارچوب طبی - آسیبشناختی» مدرن (به معنای دیوانگی بالینی) داده است. تحلیل عملکرد تفاسیر، سه رویکرد گونهشناسانه (جایگزینی - عرفی، التقاطی - مردد، و فقهاللغوی - محافظهکار) را آشکار ساخته است و اثبات میکند که استراتژی «بومیسازی ناخودآگاه» الگوی غالب در مواجهه با این تلههاست. این پژوهش نتیجه میگیرد که زبان مادری مفسر، نه ابزاری شفاف، بلکه یک «پیشفهم» قدرتمند است که میتواند فرایند تفسیر را بهصورت نظاممند صورتبندی کند. بر همین اساس، مقاله بر ضرورت «هشیاری هرمنوتیکی» فعال در مطالعات تفسیری، بهمنظور صیانت از اصالت معنای وحی، تأکید میورزد.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
The Shadow of the Mother Tongue on Understanding the Revelation Text: A Hermeneutical Challenge in Contemporary Persian Exegeses
نویسنده [English]
- Sajjad Mohammadfam
Assistant Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology, Azarbaijan shahid madani university, Tabriz, Iran.
چکیده [English]
The historical interaction between the language of the Quran (Arabic) and the Persian language has led to extensive lexical borrowing and profound semantic shifts in the target language, creating a serious challenge for Persian-speaking exegetes. This research, employing an interdisciplinary approach combining cognitive semantics and critical translation studies, argues that these loanwords act as " cognitive-semantic traps" and lead to a "hermeneutical displacement" in understanding the Quranic text. The present article aims to model this mechanism and, through qualitative analysis of ten contemporary Persian exegeses, examines two highly challenging loanwords—"barīʾ/baraʾah" (to be quit/acquittal) and "majnūn" (possessed by jinn/mad)—as case studies. The findings show that in the case of "baraʾah", the "covenantal disengagement framework" (denoting a legal-political act in the era of revelation) has been reduced in the Persian context to an "affective prototype" (meaning hatred and disgust). In the case of "majnūn", the "cultural-epistemological framework" of the era of revelation (debate over the source of revelation: God or jinn) has been completely replaced by the modern "medical-pathological framework" (meaning clinical insanity). The analysis of the exegeses reveals three typological approaches (substitutive-customary, eclectic-hesitant, and lexicographical-conservative) and demonstrates that the strategy of "unconscious domestication" is the dominant pattern in confronting these traps. This research concludes that the exegete's mother tongue is not a transparent tool but a powerful "prejudice" (pre-understanding) that can systematically shape the interpretive process. Accordingly, the article emphasizes the necessity of active "hermeneutical consciousness" in exegetical studies to safeguard the authenticity of the meaning of revelation.
کلیدواژهها [English]
- Exegesis Studies
- Cognitive Semantics
- Semantic Shift
- Hermeneutics
- Loanwords
- Baraʾah
- Majnūn
- قرآن کریم
- ابندرید، محمد بن حسن. (۱۹۸۸م). جمهرة اللغة، (محقق: رمزی منیر بعلبکی). بیروت: دار العلم للملایین.
- ابنعاشور، محمد طاهر. (1420ق). التحریر و التنویر من التفسیر. بیروت: مؤسسة التاریخ الإسلامی.
- ابنفارس، احمد. (۱۴۰۴ق). معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
- ابنقتیبۀ دینوری، عبدالله بن مسلم. (۱۹۹۷م). الشعر و الشعراء، (محقق: احمد محمد شاکر). قاهره: دار المعارف.
- ابنمنظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
- ازهری، محمد بن احمد. (۱۴۲۱ق). تهذیب اللغة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
- اسماعیلزاده، حسن. (۱۳۹۴ش). چالشهای معادلیابی واژۀ «مجنون» در ترجمۀ آیات قرآن کریم بر اساس نظریۀ معنی در ترجمه. پژوهشهای ترجمه در زبان و ادبیات عربی، 5(12)، 65-96.
- امین، نصرتبیگم. (بیتا). مخزن العرفان در تفسیر قرآن. اصفهان: انجمن حمایت از خانوادههای بیسرپرست اصفهان.
- انوری، حسن. (۱۳۸۱ش). فرهنگ بزرگ سخن. تهران: انتشارات سخن.
- بلاغی، سید عبدالحجت. (۱۳۸۶ق). حجة التفاسیر و بلاغ الإکسیر. قم: انتشارات حکمت.
- ثقفی تهرانی، محمد. (بیتا). روان جاوید در تفسیر قرآن مجید. تهران: برهان.
- جاحظ، عمرو بن بحر. (۱۹۶۹م). کتاب الحیوان، (محقق: عبدالسلام محمد هارون). قاهره: مکتبة مصطفی البابی الحلبی.
- جفری، آرتور. (۱۳۸۵ش). واژههای دخیل در قرآن مجید، (مترجم: فریدون بدرهای). تهران: انتشارات توس.
- حسینی همدانی، محمد. (1380ق). انوار درخشان در تفسیر قرآن. تهران: لطفی.
- خسروانی، علیرضا. (1390ق). تفسیر خسروی. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
- دهخدا، علیاکبر. (۱۳۷۷ش). لغتنامه. تهران: مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ق). المفردات فی غریب القرآن. بیروت: دارالعلم - الدار الشامیة.
- زمخشری، محمود بن عمر. (1407ق). الکشاف، بیروت: دار الکتاب العربی.
- زهیر بن ابیسلمی. (۱۹۹۴م). دیوان زهیر بن ابیسلمی، (محقق: فخرالدین قباوه). بیروت: دار الکتب العلمیة.
- سعدی شیرازی، مصلحالدین. (۱۳۷۵ش). کلیات سعدی، (مصحح: محمدعلی فروغی). تهران: انتشارات ققنوس.
- شاهعبدالعظیمی، حسین. (1363ش). تفسیر إثنى عشری، تهران: میقات.
- صافی، محمود بن عبدالرحیم. (۱۴۱۸ق). الجدول فی إعراب القرآن. دمشق: دار الرشید.
- طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
- طبری، محمد بن جریر. (۱۴۱۲ق). جامع البیان فی تأویل القرآن. بیروت: دار المعرفة.
- طوسی، محمد بن حسن. (بیتا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
- طیبحسینی، سید محمود؛ شریفینسب، حامد. (1395ش). معناشناسی واژۀ «مجنون» در قرآن کریم. آموزههای قرآنی، 13(23)، 128-107.
- عمید، حسن. (۱۳۷۹ش). فرهنگ فارسی عمید. تهران: امیرکبیر.
- فخر رازی، محمد بن عمر. (۱۴۲۰ق). مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
- قرائتی، محسن. (1388ش). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.
- قرشی، علیاکبر. (1377ش). تفسیر احسن الحدیث. تهران: بنیاد بعثت.
- مستفید، حمیدرضا. (1393ش). در محضر قرآن کریم. تهران: مرکز طبع و نشر قرآن جمهوری اسلامی ایران.
- مشکور، محمدجواد. (۱۳۵۷ش). فرهنگ تطبیقی عربی با زبانهای سامی و ایرانی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
- مصطفوی، حسن. (1380ش). تفسیر روشن. تهران: مرکز نشر کتاب.
- مکارم شیرازی، ناصر، و همکاران. (1374ش). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
- مولوی، جلالالدین محمد بلخی. (۱۳۷۹ش). مثنوی معنوی، (بر اساس نسخۀ رینولد نیکلسون). تهران: هرمس.
- نجفی، محمدجواد. (1398ق). تفسیر آسان. تهران: کتابفروشی اسلامیه
- Black, J., George, A., & Postgate, N. (2000). A Concise Dictionary of Akkadian. Harrassowitz Verlag.
- Bürgel, J. C. (1998). The Feather of Simurgh: The “Licit Magic” of the Arts in Medieval Islam. New York University Press.
- Campbell, L. (2013). Historical Linguistics: An Introduction, (3rd ed.). Edinburgh University Press.
- Evans, V., & Green, M. (2006). Cognitive Linguistics: An Introduction. Routledge.
- Fillmore, C. J. (1982). Frame Semantics. In Linguistics in the Morning Calm (pp. 111-137). Hanshin Publishing Co.
- Gadamer, H. G. (1989). Truth and Method, (2nd, rev. ed., J. Weinsheimer & D. G. Marshall, Trans.). Sheed & Ward.
- Goldziher, I. (1967). Muslim Studies (Vol. 1). (C. R. Barber & S. M. Stern, Trans.). Aldine Transaction.
- Hock, H. H. (1991). Principles of Historical Linguistics (2nd ed.). Mouton de Gruyter.
- Izutsu, T. (2002). God and Man in the Koran: Semantics of the Koranic Weltanschauung. The International Institute of Islamic Thought and Civilization.
- Jakobson, R. (2012). On Linguistic Aspects of Translation. In L. Venuti (Ed.), The Translation Studies Reader (3rd ed., pp. 126-131). Routledge.
- Koehler, L., & Baumgartner, W. (2001). The Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Testament (HALOT). (M. E. J. Richardson, Trans.). Brill.
- Rosch, E. (1975). Cognitive representations of semantic categories. Journal of Experimental Psychology: General, 104(3), 192–233. https://psycnet.apa.org/doi/10.1037/0096-3445.104.3.192
- Thomason, Sarah G. (2001). Language Contact: An Introduction. Edinburgh: Edinburgh University Press.
- Venuti, L. (2008). The Translator’s Invisibility: A History of Translation (2nd ed.). Routledge.
- Zammit, M. R. (2002). A Comparative Lexical Study of Quranic Arabic. Brill.
)