نوع مقاله : ترویجی

نویسندگان

• بی‌بی زینب حسینی ¹
• ابوالفضل علیشاهی قلعه‌جوقی ²
• فرزانه قنبری ³

¹ نویسنده مسئول، دانشیار، گروه آموزش الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

² دانشیار، گروه آموزش الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

³ دانش‌پژوه دکتری رشتۀ قرآن و علوم با گرایش روان‌شناسی، جامعة المصطفی، تهران، ایران

چکیده

واژه «حنیف» یکی از واژگان غریب قرآن کریم است که تاکنون پژوهش‌های متعددی درباره آن سامان یافته است. دلیل غرابت معنایی این واژه آن است که معنای ریشه‌ای واژه «حنیف»، «منحرف» و «نجس» است، درحالی‌که در قرآن کریم این واژه به معنای «موحّد» به‌عنوان وصف حضرت ابراهیم(ع) به کار رفته است. روشن است این تحول معنایی عمیق، با توجه به مخاطب خاص و با هدف مشخصی رخ داده است. شناسایی این تحول معنایی و دلیل کاربرد «حنیف» در معنای «موحّد»، مسئله این پژوهش است. برای پاسخ به این پرسش، از روش معناشناسی تاریخی استفاده می‌شود. واژه «حنیف»، در برخی آیات در گفتمان جدلی بین قرآن و اهل‌کتاب برای انکار باورهای نژادپرستانه و خرافی بنی‌اسرائیل به کار رفته است. استفاده از دانش معناشناسی تاریخی می‌تواند دلایل تحول معنایی واژه «حنیف» را در ارتباط با دو مؤلفه معنایی «سلامت» و «ابراهیم»(ع) تبیین نماید. هدف از کاربرد واژه «حنیف» به‌جای واژه «موحّد»، در قرآن کریم به چالش کشاندن باورهای نژادپرستانه و خرافی اهل‌کتاب، ارزش‌های غیرواقعی و بنیان نهادن یک نظام اندیشه موحدانه و عقلانی، در اندیشه اسلامی بوده است. فهم معنای التزامی و تاریخی واژه «حنیف» به‌عنوان مهم‌ترین و اصلی‌ترین ارزش قرآنی، می‌تواند دلیل کاربرد این وصف را برای حضرت ابراهیم(ع) در قرآن با توجه به بافت متنی تبیین نماید. معنای التزامی واژه «حنیف» می‌تواند ارزش‌های موهوم نژادپرستی، جنسیتی، مکانی و مادی را نفی کند و ارزش حقیقی توحید را اثبات نماید.

کلیدواژه‌ها

• ریشه‌شناسی
• تحول معنایی
• حنیف
• مسلم
• ابراهیم(ع)
• ارزش

موضوعات

• تفسیر

عنوان مقاله [English]

Historical Semantics of the Word “Hanīf” and the Identification of its Semantic Transformation with Emphasis on Rejecting Spurious Values

نویسندگان [English]

• Bibi Zainab Hosseini ¹
• Abolfazl Alishahi Ghalehjouqi ²
• Farzaneh Ghanbari ³

¹ Corresponding Author, Associate Professor, Department of Theology Teaching, Farhangian University, Tehran, Iran

² Associate Professor, Department of Theology Teaching, Farhangian University, Tehran, Iran

³ PhD Student in Qur’an and Sciences with a Specialization in Psychology Al-Mustafa International University, Tehran, Iran

چکیده [English]

The word “hanīf” is one of the uncommon terms in the Holy Qur’an, and numerous studies have been conducted regarding its meaning. The semantic perplexity of this word lies in the fact that its original meaning is “deviant” or “impure,” while in the Qur’an it is used in the sense of “monotheist” as an attribute of Prophet Abraham (Ibrāhīm (pbuh)). Clearly, this profound semantic transformation occurred with a specific audience and purpose in mind. The identification of this semantic shift and the reason for using “hanīf” in the sense of “monotheist” constitute the main question of this research. To address this question, the method of historical semantics is employed. In some verses, the word “hanīf” is used in the context of polemical discourse between the Qur’an and the People of the Book to refute the racist and superstitious beliefs of the Israelites. Applying the knowledge of historical semantics can explain the reasons for the semantic evolution of the word “hanīf” in connection with two semantic components: “soundness” and “Abraham” (pbuh). The purpose of using “hanīf” instead of “monotheist” in the Qur’an is to challenge the racist and superstitious beliefs and spurious values of the People of the Book and to lay the foundations for a rational and monotheistic system of thought in Islamic thought. Understanding the implicational and historical meanings of “hanīf” as the most important and fundamental Qur’anic value can explain why this epithet is attributed to Prophet Abraham (pbuh) in the Qur’an, considering the textual context. The implicational meaning of “hanīf” can negate spurious values related to racism, gender, geography, and materiality, and affirm the true value of monotheism.

کلیدواژه‌ها [English]

• Etymology
• Semantic Transformation
• Hanīf
• Muslim
• Abraham (Ibrāhīm)
• Value