نوع مقاله : پژوهشی
نویسندگان
1 دانشآموختۀ دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
2 دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
چکیده
بیشتر مؤلفان در حوزۀ روشها و گرایشهای تفسیری شیعه، تفاسیر روایی را تفاسیری غیراجتهادی دانستهاند که مؤلفان آنها بدون هیچ نظرورزی، صرفاً به گردآوری روایات، که غالباً بهطور مستقیم به بخشی از الفاظ و عبارات آیات اشاره دارد، پرداختهاند. در این مقاله برآنیم تا با رد دیدگاه یادشده نشان دهیم که مؤلفان تفاسیر روایی شیعه همچون سایر مفسران، در راستای فهم آیاتْ اجتهاد خویش را در بهره جستن از عقل منبعی و ابزاری مصروف داشته و در قالب گزینش منابع و روایات، به بیان دیدگاههای تفسیری خود پرداختهاند. بهترین روش برای نیل به این هدف، تطبیق این تفاسیر با یکدیگر و توجه به مواضع تمایز آنهاست؛ تمایزاتی که نشان از تفاوت دیدگاه یا دغدغۀ صاحبان این تفاسیر دارد. رهاورد تطبیق تفاسیر متقدم و متأخر شیعی (قمی، عیاشی، فرات کوفی، صافی فیض کاشانی، البرهان بحرانی و نورالثقلین حویزی) در حوزۀ مسائل فقهی، کلامی و علوم قرآنی حاکی از تمایز این تفاسیر در یازده مسئلۀ اساسی است: جواز یا عدم جواز تعامل با سلطان، نماز جمعه، خراج، خمس، عصمت انبیا، اعجاز قرآن، مکی و مدنی، ناسخ و منسوخ، تحریف قرآن، اختلاف قرائات و اسباب نزول.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
A Critical Re-examination of Contemporary Quranic Scholars’ View on the Non-Ijtihādī Nature of Shiʿi Narrative Exegeses
نویسندگان [English]
- mahdi pichan 1
- Nosrat Nilsaz 2
1 PhD Graduate in Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
2 Associate Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
چکیده [English]
Most authors in the field of Shiʿi exegetical methods and trends have classified narrative (riwāyī) exegeses as non-ijtihādī, viewing them as mere compilations of traditions that directly address the wording of Quranic verses, assembled without any authorial reasoning or intellectual engagement. This article challenges and refutes this view, arguing that the authors of Shiʿi narrative exegeses, like other interpreters, exercised ijtihād in their quest to understand the verses. They applied their intellectual judgment through the deliberate selection, organization, and prioritization of sources and narrations, thereby expressing their own exegetical stances. The most effective method to demonstrate this is a comparative analysis of these exegeses, focusing on their points of divergence—differences that reveal the distinct perspectives and concerns of their authors. A comparative study of early and later Shiʿi exegeses—namely Tafsīr al-Qummī (attributed to ʿAlī ibn Ibrāhīm al-Qummī), Tafsīr al-ʿAyyāshī, Tafsīr Furāt al-Kūfī (all from the late 3rd/early 4th century AH), al-Ṣāfī by Fayḍ al-Kāshānī (d. 1091 AH), al-Burhān by Sayyid Hāshim al-Baḥrānī (d. 1107 AH), and Nūr al-Thaqalayn by ʿAbd ʿAlī al-Ḥuwayzī (d. 1112 AH)—in the domains of jurisprudence, theology, and Quranic sciences reveals significant divergence on eleven fundamental issues. These include: the permissibility of interacting with the ruling authority, the Friday prayer, land tax (kharāj), the one-fifth levy (khums), the infallibility of prophets, the inimitability of the Quran, Meccan and Medinan revelations, abrogation, textual corruption of the Quran, variant readings, and occasions of revelation.
کلیدواژهها [English]
- Shiʿi Narrative Exegeses
- Ijtihād
- Authorial Agency
- Contextual Role
- Exegetical Methods and Trends
قرآن کریم
- آشتیانی، سید جلالالدین. (1378ش). منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
- ابنبابویه، محمد بن علی. (1398ق). التوحید. قم: جامعۀ مدرسین.
- ابنبابویه، محمد بن علی. (1378ق). عیون أخبار الرضا(ع)، (تحقیق مهدی لاجوردی). تهران: نشر جهان.
- ابنخلدون، عبدالرحمن بن محمد. (1408ق). دیوان المبتدأ. بیروت: دار الفکر.
- ابنمسکویه، احمد بن محمد. (1389ش). تجارب الأمم، (ترجمۀ ابوالقاسم امامی). تهران: سروش.
- استادی، کاظم. (1394 ش). کتابشناسی عدم تحریف قرآن. آینۀ پژوهش، 26(2)، 77- 106.
- استرآبادی، محمدامین. (1426ق). الفوائد المدنیة، (تحقیق رحمت اللّه رحمتی اراکی). قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
- اسعدی، محمد. (1399ش). «جریان روایتگروی» در: آسیبشناسی جریانهای تفسیری. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
- اویسی، کامران؛ مؤدب، رضا. (1397ش). کاربستهای عقل تفسیری با تأکید بر محدودۀ آن. عقل و دین، 10(2)، 89- 110.
- ایازی، محمدعلی. (1373ش). سیر تطور تفاسیر شیعه. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
- بابایی، علیاکبر. (1386ش). مکاتب تفسیری. تهران: سمت - پژوهشکدۀ حوزه و دانشگاه.
- بحرانی، سید هاشم بن سلیمان. (1374ش). البرهان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسة البعثة.
- بَراَشر، مئیر. (1399ش). قرآن و نخستین ادوار تفسیری شیعۀ امامیه، (ترجمۀ نصرت نیلساز و پریسا عسکری). تهران: حکمت.
- پارسا، فروغ. (1393ش). تفاسیر شیعی و تحولات تاریخی ایران، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- پاکتچی، احمد. (1380ش). «امامیه»، در: دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- پیچان، مهدی؛ نیلساز، نصرت. (1401ش). پیش و پس از گلدتسیهر؛ واکاوی سیر تحولات مطالعات تفسیری. آینۀ پژوهش، 33(3)، 69-87. DOI: 10.22081/JAP.2022.74026
- پیچان، مهدی؛ نیلساز، نصرت. (1403ش). تحلیل تطبیقی مواجهۀ مؤلفان تفاسیر روایی شیعه با مسأله نسخ آیات صلح با آیات قتال. مطالعات تفسیر تطبیقی، 9(17)، 56- 77. https://doi.org/10.22034/csq.2024.435668.1387
- پیچان، مهدی؛ نیلساز، نصرت؛ پارسا، فروغ. (1402ش). واکاوی بازتاب شرایط زمینهای در تدوین تفاسیر روایی شیعی؛ مطالعۀ موردی: مسئلۀ نماز جمعه. مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، 29(75)، 76-96. https://dorl.net/dor/20.1001.1.17358701.1402.29.75.5.8
- پیچان، مهدی. (1404ش). هرمنوتیک تفاسیر روایی شیعه. تهران: انتشارات انجمن مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی.
- جبرئیلی، محمدصفر. (1389ش). سیر تطور کلام شیعه. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
- جعفریان، رسول. (1379ش). صفویه در عرصۀ دین و فرهنگ و سیاست. قم: پژوهشکدۀ حوزه و دانشگاه.
- جمشیدی، اسدالله. (1382ش). سیر تاریخی تدوین تفاسیر روایی شیعه. نشریۀ معرفت، 12(70)، 86- 97.
- حلی، حسن بن یوسف. (1383ش). نهایة الوصول إلی علم الأصول، (تحقیق ابراهیم بهادری). قم: مؤسسۀ امام صادق(ع).
- حویزی، عبدعلی بن جمعه. (1415ق). نورالثقلین، (تحقیق سید هاشم رسولی محلاتی). قم: اسماعیلیان.
- خالقی، علی. (1392ش). تحلیلی بر تفکر سیاسی فقهای شیعه در عصر ایلخانان. سیاست متعالیه، 1(3)، 99- 120.
- خوانساری، محمدباقر. (1390ش). روضات الجنات. قم: اسماعیلیان.
- خویی، سید ابوالقاسم. (1403ق). البیان. بیروت: دار الزهراء.
- رستمی، علیاکبر. (1380ش). آسیبشناسی و روششناسی تفسیر معصومان(ع). بیجا: کتاب مبین.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی. (1382ش). درسنامۀ روشها و گرایشهای تفسیری قرآن. قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
- رفیعی، علی. (1382ش). اندیشههای سیاسی مسلمانان. تهران: نشر یاقوت.
- سروش، محمد. (1375ش). «محقق اردبیلی و مسأله حکومت در عصر غیبت»، در مجموعه مقالات کنگرۀ محقق اردبیلی. قم: دفتر کنگرۀ بزرگداشت مقدس اردبیلی.
- سعیدی روشن، محمدباقر. (1389ش). منطق تفسیر قرآن، در: آسیبشناسی جریانهای تفسیری. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
- سیوطی، عبدالرحمن بن ابیبکر. (1395ش). الاتقان، (ترجمۀ مهدی حائری قزوینی). تهران: امیرکبیر.
- صفتگل، منصور. (1381ش). ساختار نهاد و اندیشۀ دینی در ایران عصر صفوی. تهران: خدمات فرهنگی رسا.
- طبرسی، فضل بن حسن. (1372ش). مجمعالبیان. تهران: ناصرخسرو.
- طوسی، محمد بن حسن. (بیتا). التبیان فی تفسیر القرآن، (تحقیق احمد حبیب قصیر عاملی). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
- طوسی، محمد بن حسن. (1420ق). فهرست، قم: مکتبة المحقق الطباطبایی.
- طهرانی، شیخ آقابزرگ. (1408ق). الذریعة إلی تصانیف الشیعة. قم و تهران: اسماعیلیان و کتابخانۀ اسلامیه.
- علویمهر، حسین. (1381ش). روشها و گرایشهای تفسیری. قم: اسوه.
- علیتبار، رمضان. (1400ش). ظرفیتهای منبعی و ابزاری عقل در تولید علم دینی (با تأکید بر آیات قرآن). قرآنپژوهی، 1(2)، 130- 150.
- عمید زنجانی، عباسعلی. (1373ش). مبانی و روشهای تفسیر قرآن. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
- عیاشی، محمد بن مسعود. (1380ق). تفسیر العیاشی، (تحقیق سید هاشم رسولی محلاتی). تهران: المطبعة العلمیة.
- غفارزاده، علی؛ پیچان، مهدی. (1403ش). تحلیل تطبیقی تفسیر قمی و تفسیر صافی در مسألۀ آیات مستثنیات. پژوهشهای تفسیر تطبیقی، 10(1)، 1- 26. https://doi.org/10.22091/ptt.2024.10179.2297
- فاکر میبدی، محمد. (1376ش). تفاسیر روایی قرن یازدهم هجری؛ رویکردی دوباره به تفاسیر روایی. علوم حدیث، 2(3)، 238- 262.
- فائز، قاسم. (1390ش). بررسی نظریۀ آیات مستثنیات سور مکی و مدنی. مطالعات تفسیری، 2(8)، 127- 152.
- فرات کوفی، فرات بن ابراهیم. (1410ق). تفسیر فرات کوفی. تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
- فرهانی منفرد، مهدی. (1377ش). مهاجرت علمای شیعه از جبل عامل به ایران در عصر صفوی. تهران: امیرکبیر.
- فقیه ایمانی، محمدرضا؛ مصلائیپور، عباس. (1393ش). روش علامه طباطبایی در تفسیر«البیان فی الموافقة بین الحدیث و القرآن» در مقایسۀ اجمالی با تفسیر «المیزان». پژوهشهای قرآن و حدیث، 47(1)، 131- 152. https://doi.org/10.22059/jqst.2014.51936
- فهیمیتبار، حمیدرضا. (1390ش). اجتهاد در تفسیر روایی امامیه. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق(ع).
- فیض کاشانی، ملامحسن. (1415ق). تفسیر الصافی، (تحقیق حسین اعلمی). تهران: مکتبة الصدر.
- قبادی، مریم. (1389ش). تفسیر فرات کوفی. حکمت اسراء، 2(4)، 127- 152. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23832916.1389.2.2.6.5
- قمی، علی بن ابراهیم. (1404ق). تفسیر القمی، (تحقیق طیب موسوی جزائری). قم: دار الکتاب.
- کریمینیا، مرتضی. (1385ش). اختلاف قرائت یا تحریف قرآن؛ نگاهی به نقل روایات شیعه در تفسیر التبیان. علوم حدیث، 11(2)، 3- 21.
- کریمینیا، مرتضی. (1390ش). چهار پارادایم تفسیری شیعه: مقدمهای در تاریخ تفسیر شیعی بر قرآن کریم، مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، 50(2)، صص 172-196. https://dorl.net/dor/20.1001.1.17358701.1390.17.50.7.6
- کریمینیا، مرتضی. (1392ش). ریشههای تکوین نظریۀ اعجاز قرآن و تبیین وجوه آن در قرون نخست. پژوهشهای قرآن و حدیث، 46(1)، 113- 144. https://doi.org/10.22059/jqst.2013.35014
- کلباسی اشتری، زهرا؛ احمدنژاد، امیر. (1393ش). نقد دیدگاه مفسران معاصر دربارۀ تعامل پیامبر با اهلکتاب در مکه. پژوهشهای قرآن و حدیث، 47(2). 175- 201. https://doi.org/10.22059/jqst.2014.54275
- گلیو، رابرت. (1395ش). هرمنوتیک متقدم شیعی: برخی فنون تفسیری منسوب به امامان شیعه، تفسیر امامیه در پژوهشهای غربی، ترجمه مریم ولایتی، قم: دارالحدیث، صص 257- 294.
- مجلسی، محمدباقر. (1403ق). بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
- مدرسی طباطبایی، حسین. (1380ش). بررسی ستیزههای دیرین دربارۀ تحریف قرآن، (ترجمۀ محمدکاظم رحمتی). هفت آسمان، 3(11)، 41- 78. دسترسپذیر در: https://journals.urd.ac.ir/article_73422.html
- مدرسی طباطبایی، حسین. (1362ش). زمین در فقه اسلامی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
- معرفت، محمدهادی. (1379ش). تفسیر و مفسران، (ترجمۀ علی خیاط و علی نصیری). قم: تمهید.
- مولوی، محمد و محمدحسن شاطری. (1397ش). تحولات تفسیر قرآن در مذهب شیعه در عصر صفوی، شیعهپژوهی، 4(14)، صص 105- 127.
- نجاشی، احمد بن علی. (1365ش). رجال النجاشی. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
- نشار، علی سامی. (1429ق). نشأة الفکر الفلسفی الإسلامی. قاهره: دار السلام.
- نیلساز، نصرت؛ جلیلیان، سعید. (1394ش). علامه طباطبایی و تفسیر البیان فی الموافقة بین الحدیث و القرآن. اندیشه علامه طباطبایی، 2(3)، 53- 84. https://doi.org/10.22054/tat.2018.9506.16
- ورهرام، غلامرضا. (1385ش). نظام سیاسی و سازمانهای اجتماعی ایران در عصر قاجار. تهران: معین.
- ولوی، علیمحمد. (1367ش). تاریخ علم کلام و مذاهب اسلامی. تهران: بعثت.
)