نوع مقاله : ترویجی

نویسندگان

• روح الله محمدی ¹
• نادیا سنچولی ²

¹ استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم قرآنی شاهرود، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، شاهرود، ایران

² دانش آموخته کارشناسی ارشد، گروه علوم قرآنی، دانشکده علوم قرآنی زابل، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم. زابل، ایران.

چکیده

نظریه اعجاز رسم‌الخط قرآن که از قرن هفتم هجری به بعد توسط عرفا و برخی مفسران صوفی‌مسلک مطرح شده، بر این باور است که نحوه نگارش کلمات قرآنی، همچون نظم و بلاغت آن، معجزه است و اسراری الهی در آن نهفته که عقول از درک آن عاجزند. این نظریه که توسط افرادی چون عبدالعزیز دباغ، ابن‌المبارک، ابوالعباس مراکشی، محمد شملول، محمد طاهر کردی، عاطف امین قاسم، سامح القلینی و محمد العاقب الجکنی ترویج شده، بر دو پیش‌فرض استوار است: توقیفی بودن رسم‌المصحف و اسرارآمیز بودن تفاوت‌های نگارشی. پژوهش حاضر به روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر منابع دست‌اول، این نظریه را از سه حیث مفهومی (عدم انطباق با تعریف معجزه)، نقلی (فقدان دلیل قرآنی و روایی معتبر) و تاریخی (هماهنگی با سنت‌های نگارشی عصر نزول) نقد کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد رسم‌المصحف نه تنها خارق‌العاده نیست (چرا که بازتاب سنت‌های نگارشی رایج عصر نزول است)، بلکه هیچ‌گاه در جایگاه تحدی و مبارزه‌طلبی قرار نگرفته است. احادیث مورد استناد موافقان، از نظر سند ضعیف و از نظر دلالت ناظر به زیبایی‌نویسی هستند. توجیهات حکیمانه برای تفاوت‌های نگارشی، ذوقی و بی‌پایه بوده و با نقدهای منطقی و زبانی مواجه است. شواهد باستان‌شناختی نیز نشان می‌دهد تفاوت رسم‌الخط واژگان همسان، در سنگ‌نوشته‌های پیش از اسلام نیز رایج بوده است. نتیجه آنکه نظریه اعجاز رسم‌الخط، فاقد پشتوانه علمی و دینی است و نمی‌تواند نظریه‌ای معتبر پذیرفته شود. با این حال، حفظ رسم عثمانی به‌عنوان میراث تاریخی و عامل وحدت (نه به دلیل توقیفی بودن وحیانی)، از منظر مصالح اجتماعی و فرهنگی حائز اهمیت است.

کلیدواژه‌ها

• معجزه
• رسم‌الخط
• اعجاز رسم‌الخط
• رسم عثمانی
• رسم‌المصحف

موضوعات

• علوم قرآنی

عنوان مقاله [English]

Critique and Examination of the Theory of the Miraculous Nature of the Qur'anic Orthography

نویسندگان [English]

• Rouhollah Mohammadi ¹
• nadiya sancholy ²

¹ Assistant Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Faculty of Quranic Sciences, University of Quranic Sciences and Education, Shahrood, Iran.

² M.A. Graduate, Department of Quranic Sciences, Faculty of Quranic Sciences of Zabol, University of Quranic Sciences and Education. Zabol, Iran.

چکیده [English]

The theory of the miraculous nature of the Qur'anic orthography (Rasm al-Muṣḥaf), advanced by later Sufi mystics and esoteric exegetes such as al-Dabbāgh, Shamlūl, and al-Kurdī, holds that the Qur'an's writing style, like its eloquence, constitutes a miracle containing divine secrets beyond human reason. This theory rests on two premises: the tawqīfī (divinely decreed) nature of the script and the esoteric significance of its orthographic variations.

Employing a descriptive-analytical method and primary sources, this study critiques the theory from three angles: conceptual (incompatibility with the definition of a miracle), transmitted (absence of authoritative Qur'anic or prophetic evidence), and historical (consistency with the scribal conventions of the revelation era).

The findings reveal that the Rasm al-Muṣḥaf is not miraculous; it merely reflects common writing practices of its time and lacks the essential elements of a miracle: challenge (taḥaddī) and immunity from opposition. The prophetic traditions cited by proponents are weak in transmission and pertain only to calligraphic aesthetics. The rationalistic justifications for orthographic variations are subjective and baseless. Archaeological evidence further shows that the differentiated spelling of similar words was common in pre-Islamic inscriptions.

Consequently, the theory of the miraculous Qur'anic script lacks both scientific and religious foundation and cannot be upheld. Nevertheless, preserving the Uthmānic script as a historical heritage and unifying factor remains significant for social and cultural interests.

کلیدواژه‌ها [English]

• Miracle (I'
• jāz)
• Orthography
• Miraculous Nature of Orthography (I'
• jāz al-Rasm)
• Uthmānic Script (Rasm al-'
• Uthmānī)
• Rasm al-Muṣḥaf (Qur'
• anic Orthography)