نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

• سید محسن میرسندسی

عضو هیئت علمی گروه قرآن و مطالعات اجتماعی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

چکیده

تحلیل پیامدهای کنش‌های اجتماعی در رویکردهای رایج علوم اجتماعی، عمدتاً به سطوح خرد و میانه و پیامدهای مادی و آنی محدود مانده و از تبیین پیامدهای معنوی، اخروی و تمدنی کنش‌ها ناتوان است. پژوهش حاضر با هدف صورت‌بندی نظام پیامدهای کنش اجتماعی در قرآن و ارائه چارچوبی تحلیلی برای فهم پدیده‌های اجتماعی و معنوی معاصر، از روش تحلیل مفهومی و نظری-تفسیری بهره گرفته است. بدین منظور، آیات قرآن کریم با تأکید بر تفاسیر المیزان و تسنیم بررسی و مفاهیم کلیدی مرتبط با کنش و پیامد در سه سطح خرد، میانه و کلان و نیز افق اخروی استخراج و با مفتهیم و نظریه‌های جامعه‌شناسی در قالب منطق گفت‌وگوی معرفت‌شناختی تطبیق داده شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد قرآن افزون بر پیامدهای فردی (ایمان و عمل صالح، حیات طیبه، آرامش روانی)، پیامدهای میانه (انسجام اجتماعی، سرمایه اجتماعی ایمانی، نهادهای عادلانه) و پیامدهای کلان (سنت‌های الهی، عدالت تمدنی، سرنوشت جوامع) را با افق دنیوی و اخروی پیوند می‌زند و از رستاخیز و داوری جمعی امت‌ها سخن می‌گوید. مدل تحلیلی چندسطحی ارائه‌شده، پیامدها را در زنجیره‌ای از خرد تا کلان و افق عمودی اخروی با بازخوردهای متقابل ترسیم می‌کند و ظرفیت قرآن را برای نظریه‌پردازی اجتماعیِ مبتنی بر سنت وحیانی آشکار می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

• کنش اجتماعی
• پیامدهای چندسطحی
• قرآن
• جامعه‌شناسی
• سنت‌های الهی
• معادشناسی جمعی

عنوان مقاله [English]

A Multi-Level Analysis of the Consequences of Social Action in the Qur'an

نویسنده [English]

• Sayyed Mohsen Mir Sondosi

Member of the faculty of the Qur'an and Studies Department of the Social Research Institute of Islamic Sciences and Culture

چکیده [English]

The analysis of the consequences of social action within mainstream approaches in the social sciences remains largely confined to micro and meso levels, focusing primarily on material and immediate outcomes, thereby failing to account for the spiritual, eschatological, and civilizational consequences of actions. This study aims to formulate the system of consequences of social action in the Qur'an and to propose an analytical framework for understanding contemporary social and spiritual phenomena. It employs a method of conceptual and theoretical-exegetical analysis. Accordingly, Qur'anic verses were examined with particular attention to the exegeses of Al-Mizan and Tasnim. Key concepts pertaining to action and consequence were extracted at the micro, meso, and macro levels—including the eschatological horizon—and were compared with sociological concepts and theories within the model of epistemological dialogue. The findings indicate that, in addition to individual consequences (faith and righteous deed, pure life, psychological tranquility), the Qur'an links meso-level consequences (social cohesion, faith-based social capital, just institutions) and macro-level consequences (divine traditions, civilizational justice, the destiny of communities) to both this-worldly and other-worldly horizons. It also speaks of the resurrection and collective judgment of communities. The proposed multi-level analytical model maps consequences along a continuum from the micro to the macro level, incorporating the vertical eschatological horizon and reciprocal feedback mechanisms. It thus demonstrates the Qur'an's capacity to ground social theorizing in revealed tradition.

کلیدواژه‌ها [English]

• Social Action
• Multi-Level Consequences
• Qur'
• an
• Sociology
• Divine Traditions (Sunnah)
• Collective Eschatology