نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

• کاوس روحی برندق ¹
• فرید بذرافشان مقدم ²

¹ دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

² دانشجوی دکتری رشتۀ علوم قرآن و حدیث، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

چکیده

صفات خبری الهی در قرآن، به دلیل کاربرد واژگان انسانی، همواره محل چالش در تفسیر و تحلیل صفات الهی بوده‌اند؛ چالشی ناشی از بیم نسبت دادن افعال قبیح به خداوند یا افتادن در دام انسان‌وارگی. این پژوهش به‌طور خاص به تحلیل افعال «کید» و «استدراج» و بررسی امکان انتساب آن‌ها به خداوند پرداخته و با رویکردی تحلیلی - انتقادی، دیدگاه‌های تفسیریِ ۱۵ مفسر برجسته از مذاهب مختلف اسلامی را ارزیابی کرده است. در این مسیر، ابتدا تحلیل لغوی و قرآنی دو مفهوم مذکور ارائه شده، سپس آرای تفسیری در قالب شش دیدگاه دسته‌بندی گردیده و بر پایۀ شاخص‌های معناشناختی، کلامی، و تفسیری بررسی شده‌اند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که نسبت کید و استدراج به خداوند، بر دو مبنای مکمل قابل دفاع است: نخست آن‌که این افعال به‌لحاظ لغوی، فاقد قبح ذاتی‌اند؛ و دوم آن‌که حتی در فرض وجود معنای منفی، این افعال در سیاق قرآنی، افعالی واقعی، واکنشی و عادلانه‌اند که در چارچوب سنت‌های جزا و هدایت الهی تحقق می‌یابند. ازاین‌رو، دیدگاه‌هایی که این افعال را تدابیر حقیقی، حکیمانه و سازگار با نظام ربوبی می‌دانند، با ظاهر آیات، اصول توحیدی و مبانی عقلی هماهنگ‌ترند، درحالی‌که دیدگاه‌هایی مبتنی بر تأویل لفظی، مشاکله، مجاز یا مبانی جبرگرایانه، فاقد انسجام مفهومی و کلامیِ لازم‌اند.

کلیدواژه‌ها

• تفسیر قرآن
• کید خدا
• استدراج
• صفات خبری
• مفسران فریقین
• انسان‌وارگی

موضوعات

• تفسیر

عنوان مقاله [English]

An Analytical-Critical Study of the Views of Shi'a and Sunni Exegetes on God's Kayd (Scheming) and Istidrāj (Gradual Seizure), with a Lexical and Theological Approach

نویسندگان [English]

• Kāvous Roohi Barandaq ¹
• Farid Bazrafshan Moghaddam ²

¹ Associate Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.

² PhD Student in Quranic and Hadith Sciences, Department of Quranic and Hadith Sciences, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.

چکیده [English]

God's anthropomorphic attributes in the Quran, due to the use of human-related terms, have always been challenging in the interpretation and analysis of divine attributes – a challenge arising from the fear of attributing reprehensible acts to God or falling into anthropomorphism. This research specifically analyzes the acts of kayd (scheming) and istidrāj (gradual seizure) and examines the possibility of attributing them to God, and with an analytical-critical approach, evaluates the exegetical views of fifteen prominent exegetes from various Islamic schools. In this process, a lexical and Quranic analysis of the two concepts is first presented, then the exegetical views are classified into six approaches and examined based on semantic, theological, and interpretive indicators. The results show that the attribution of kayd and istidrāj to God can be defended on two complementary bases: first, these acts lexically lack inherent repulsiveness; second, even assuming a negative connotation, in the Quranic context, they are real, reactive, and just acts that materialize within the framework of divine traditions of retribution and guidance. Therefore, views that consider these acts as real, wise, and consistent with the system of lordship are more in harmony with the apparent meaning of the verses, monotheistic principles, and rational foundations, while views based on verbal interpretation, mushākalah (assimilation), metaphor, or deterministic foundations lack the necessary conceptual and theological coherence.

کلیدواژه‌ها [English]

• Quranic Exegesis
• God's Kayd
• Istidrāj
• Anthropomorphic Attributes
• Shi'a and Sunni Exegetes
• Anthropomorphism