نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

• کاوس روحی برندق ¹
• فرید بذرافشان مقدم ²

¹ نویسندۀ مسئول، دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

² دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

چکیده

صفات خبری الهی در قرآن، به‌دلیل کاربرد واژگان انسانی، همواره محل چالش در تفسیر و تحلیل صفات الهی بوده‌اند؛ چالشی که از بیم نسبت‌دادن افعال قبیح به خداوند یا افتادن در دام انسان‌وارگی ناشی می‌شود. این پژوهش به‌طور خاص به تحلیل افعال «کید» و «استدراج» و بررسی امکان انتساب آن‌ها به خداوند پرداخته و با رویکردی تحلیلی–انتقادی، دیدگاه‌های تفسیری ۱۵ مفسر برجسته از مذاهب مختلف اسلامی را ارزیابی کرده است. در این مسیر، ابتدا تحلیل لغوی و قرآنی دو مفهوم مذکور ارائه شده، سپس آرای تفسیری در قالب هفت دیدگاه دسته‌بندی و بر پایه پنج شاخص معناشناختی، کلامی، و تفسیری مورد بررسی قرار گرفته‌اند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که نسبت کید و استدراج به خداوند، بر دو مبنای مکمل قابل دفاع است: نخست آن‌که این افعال به‌لحاظ لغوی، فاقد قبح ذاتی‌اند؛ و دوم آن‌که حتی در فرض وجود معنای منفی، این افعال در سیاق قرآنی افعالی واقعی، واکنشی و عادلانه‌اند که در چارچوب سنت‌های جزا و هدایت الهی تحقق می‌یابند. از این‌رو، دیدگاه‌هایی که این افعال را تدابیر حقیقی، حکیمانه و سازگار با نظام ربوبی می‌دانند، با ظاهر آیات، اصول توحیدی و مبانی عقلی هماهنگ‌ترند؛ در حالی‌که دیدگاه‌هایی مبتنی بر تأویل لفظی، مشاکله، مجاز یا مبانی جبرگرایانه، فاقد انسجام مفهومی و کلامی لازم‌اند.

کلیدواژه‌ها

• تفسیر قرآن
• کید خدا
• استدراج
• صفات خبری
• مفسران فریقین
• انسان‌وارگی

موضوعات

• تفسیر

عنوان مقاله [English]

A Critical-Analytical Study of Sunni and Shia Exegetes’ Views on Divine Kayd and Istidrāj from a Theological-Exegetical Perspective

نویسندگان [English]

• Kavos Roohi Barandagh ¹
• فرید بذرافشان مقدم ²

¹ Associate Professor, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran

² Ph.D. student at Tarbiat Modares University, Tehran

چکیده [English]

The anthropomorphic language of certain divine attributes in the Qur’an has consistently raised interpretive and theological challenges—particularly due to concerns about attributing morally reprehensible acts to God or falling into anthropomorphism. This study focuses on analyzing the Qur’anic concepts of kayd (divine scheming) and istidrāj (gradual entrapment), and examines the possibility of attributing these actions to God. Adopting a critical-analytical approach, the study evaluates the exegetical views of fifteen prominent commentators from across Islamic sects. The research begins with a lexical and contextual analysis of both terms, followed by a classification of the exegetical perspectives into seven interpretive models. These models are then assessed based on five semantic, theological, and exegetical criteria.

The findings suggest that attributing kayd and istidrāj to God is defensible on two complementary grounds: first, these terms do not intrinsically denote moral evil in their linguistic origins; and second, even when they carry seemingly negative connotations, they represent real, responsive, and just divine acts within the Qur’anic framework of punishment and guidance. Consequently, the views that interpret these attributes as actual, wise, and purposeful divine strategies are more consistent with Qur’anic language, the principles of divine unity, and rational theology. In contrast, approaches based on figurative reinterpretation, rhetorical resemblance (mushākalah), metaphor, or deterministic theology lack conceptual and theological coherence.

کلیدواژه‌ها [English]

• Qur’anic exegesis
• divine kayd
• istidrāj
• anthropomorphic attributes
• Sunni and Shia exegetes
• anthropomorphism