نوع مقاله : پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فقه و حقوق، گروه حقوق خصوصی، دانشکدۀ فقه وحقوق، دانشگاه و مدرسۀ عالی شهید مطهری(ره)، تهران، ایران
2 استادیار، گروه معارف اسلامی، پردیس خواهران، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران
چکیده
هدف این مقاله تبیین و تحلیل مبانی نظریِ برآمده از قرآن کریم برای مفهوم حقوقی مدرن «حقّ ِ بر فراموشی» است. این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش است که آیا آموزههای قرآنی ظرفیت لازم برای پشتیبانی از حق افراد مبنی بر کنترل و حذف اطلاعات شخصی گذشتۀ خود در فضای دیجیتال را دارا هستند. پژوهش حاضر با روش توصیفی - تحلیلی و با رویکردی بینرشتهای (فقه، حقوق و مطالعات قرآنی) سامان یافته است. منابع اصلی پژوهش، آیات قرآن کریم و تفاسیر معتبر هستند و برای تحلیل ابعاد حقوقی موضوع، از اسناد و مقالات حقوقی مرتبط، قواعد فقهی و منابع روایی استفاده شده است. یافتهها نشان میدهد که مفاهیم قرآنیِ محوری مانند «ستر» (حفظ حریم و پوشاندن خطا)، «توبه» (فرصت بازگشت و محو آثار گذشته)، «عفو» (گذشت و نادیده گرفتن لغزش)، «اصلاح» (بازسازی عملی رفتار) و «صفح الجمیل» (گذشت زیبا و کریمانه)، یک چارچوب منسجم اخلاقی - حقوقی را شکل میدهند. بر اساس این چارچوب، افراد حق دارند از برچسبزنی دائمی ناشی از خطاهای گذشتۀ خود در امان باشند و کرامت انسانی ایشان با فراهم آوردن فرصت شروع دوباره، حفظ گردد. نتیجهگیری مقاله حاکی از آن است که آموزههای قرآن کریم و سنت اسلامی ظرفیت بالایی برای پشتیبانی نظری و استنباط اصول لازم جهت قانونگذاری در حوزه «حقّ ِ بر فراموشی» در عصر دیجیتال را داراست. این مبانی میتوانند بهعنوان یک پشتوانۀ فقهی - اخلاقیِ قوی برای نظام حقوقی ایران در مواجهه با این چالش جدید به کار گرفته شوند و الگویی جایگزین، مبتنی بر کرامت انسانی، در برابر رویکردهای غربی ارائه دهند.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
A Quranic Analysis of the Foundations of the "Right to Be Forgotten" in the Digital Age
نویسندگان [English]
- Seyed Ali Mir-Lohi 1
- Mahdieh Mahdavi Kani 2
1 PhD Student, Department of Private Law, Faculty of Fiqh and Law, Shahid Motahari University and Higher School, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Islamic Theology, Women's Campus, Imam Sadiq University, Tehran, Iran
چکیده [English]
The purpose of this article is to explain and analyze the theoretical foundations derived from the Holy Quran for the modern legal concept of the "right to be forgotten." This research seeks to answer whether Quranic teachings have the necessary capacity to support individuals' right to control and delete their past personal information in the digital space. The study employs a descriptive-analytical method with an interdisciplinary approach (fiqh, law, and Quranic studies). The primary sources are the Holy Quran and authoritative exegeses; for analyzing legal dimensions, relevant legal documents and articles, jurisprudential rules, and narrative sources have been used. The findings indicate that core Quranic concepts such as satr (concealment of faults), tawbah (repentance), ʿafw (forgiveness), iṣlāḥ (reform), and ṣafḥ al-jamīl (gracious forbearance) form a coherent ethical-legal framework. Based on this framework, individuals have the right to be protected from permanent labeling due to past mistakes, and their human dignity is preserved by providing an opportunity for a fresh start. The article concludes that the teachings of the Holy Quran and Islamic tradition possess a high capacity for theoretical support and derivation of necessary principles for legislation concerning the "right to be forgotten" in the digital age. These foundations can serve as a strong jurisprudential-ethical backing for Iran's legal system in facing this new challenge and offer an alternative model based on human dignity in contrast to Western approaches.
کلیدواژهها [English]
- Right to Be Forgotten
- Privacy
- Digital Age
- Satr (Concealment)
- Tawbah (Repentance)
- ʿAfw (Forgiveness)
- Iṣlāḥ (Reform)
- Ṣafḥ (Forbearance)
- Quranic Teachings
- قرآن کریم.
- اسلامی، رضا؛ و فیضی، فریناز. (1395ش). حقِّ بر فراموش شدن و چالشهای پیشِروی آن. مجلۀ حقوقی دادگستری،80(94)،13-47. https://doi.org/10.22106/jlj.2016.21938
- انصاری، مرتضی. (۱۴۱۵ق).کتاب المکاسب .قم: کنگرۀ جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
- بیگی، جمال. (1396ش). جرمانگاری کتمان شهادت و چالشهای آن در حقوق ایران. آموزههای حقوق کیفری، 14(14)، 172-145.
- جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۹ش). تسنیم، تفسیر قرآن کریم .قم: اسراء.
- حلی، حسن بن یوسف (علامه حلی). (۱۴۱۳ق). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام .قم: دفتر انتشارات اسلامی.
- خویی، سید ابوالقاسم. (۱۴۲۲ق). مصباح الفقاهة. قم: انصاریان.
- زمانی، سید قاسم؛ و عطار، شیما. (1395ش). حقوق بشر و حقِّ بر فراموش شدن در عصر فناوریهای نوین اطلاعاتی. مجلۀ حقوقی بینالمللی، 33(55)، 81-108. https://doi.org/10.22066/cilamag.2016.23525
- سجادینژاد، سید احمد. (1391ش). ادای شهادت در فقه و حقوق (ایران و چند کشور غربی و عربی). آموزههای فقه مدنی، 4(6)، 139-158.
- سید رضی. (۱۳۷۹ش). نهج البلاغه، (ترجمۀ سید جعفر شهیدی). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- شاکری، ابوالحسن. (۱۳۹۸ش). زوال محکومیتهای کیفری و دلالتهای آن بر حق فراموشی. مجلۀ حقوقی دادگستری، ۸۳(۱۰۸)، ۱۱۳-۱۴۰. https://doi.org/10.22106/jlj.2019.98188.2913
- شبیری زنجانی، سید حسن؛ شاکری، زهرا؛ و خیاطی، فاطمه. (1397ش). مجوز بهرهبرداری از آثار فکری در شبکههای اجتماعی؛ با نگاهی به رویکرد آمریکا و ایران. مطالعات حقوقی، 10(2)، 135-162. https://doi.org/10.22099/jls.2018.27101.2626
- صادقی، محسن. (۱۳۹۵ش). حقِّ بر فراموش شدن در اتحادیۀ اروپا و نظام حقوقی ایران. فصلنامۀ حقوق، ۴۶(۱)، ۸۵-۱۰۵. https://doi.org/10.22059/jlq.2016.57444
- طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
- طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳۷۲ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو.
- عباسی، محمود؛ غلامی، نبیاله؛ و سهیلمقدم، سحر. (۱۳۹۶ش). مبانی فلسفی حقِّ بر فراموش شدن از منظر اخلاق زیستی. اخلاق زیستی، ۷(۲۳)، ۷-۱۵. https://doi.org/10.22037/bioeth.v7i23.16374
- غلامی، نبیاله؛ و مؤذنزادگان، حسنعلی. (1396ش). حقِّ بر فراموش شدن؛ از مفهومشناسی تا چالشهای فراروی آن. حقوق اسلامی، 14(45)،33-59.
- فضائلی، مصطفی. (۱۳۸۹ش). حریم خصوصی در فقه و حقوق. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
- قبولی درافشان، سید محمدهادی؛ بختیاروند، مصطفی؛ و آقامحمدی، اکرم. (1397ش). حق فراموش شدن در ترازو: نیاز ناشی از فضای مجازی یا تهدیدی برای آزادی بیان!؟ پژوهش حقوق عمومی، 19(58)، 113-135. https://doi.org/10.22054/qjpl.2018.15394.1361
- قرائتی، محسن. (1396ش). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگى درسهایى از قرآن.
- قربانخانی، امید؛ و طیبحسینی، سید محمود . (1404ش). رهیافت روایی به اقسام مدلولهای ظاهری قرآن. آموزههای قرآنی، 22(41)، 7-34. https://doi.org/10.30513/qd.2025.6726.2491
- مکارم شیرازی، ناصر و همکاران. (۱۳۷۴ش). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
- میرعرب، فرجالله. (1402ش). حفظ آبروی مسلمان در آیات و روایات. فصلنامه رهتوشه، 4(16)، 107-119. https://doi.org/10.22081/rt.2023.67914.1374
- وکیلی، هومن. (۱۴۰۰ش). حقِّ بر فراموشی دیجیتال: مبانی، چالشها و راهکارها. تهران: میزان.
- Ausloos, J. (2020). The right to be forgotten: A comparative study of the EU and US legal frameworks. Oxford University Press.
- Bennett, C. J. (2012). The privacy advocates: Resisting the spread of surveillance. Cambridge, MA: MIT Press.
- Court of Justice of the European Union (CJEU). (2014). Judgment in Case C-131/12, Google Spain SL, Google Inc. v Agencia Española de Protección de Datos (AEPD), Mario Costeja González. ECLI:EU:C:2014:317.
- Dhingra, K., & Tyagi, K. (2025). Historical development of the right to be forgotten. International Journal of Advanced Legal Research, 5(4), 1-10.
- European Parliament and Council. (2016). Regulation (EU) 2016/679 on the protection of natural persons with regard to the processing of personal data and on the free movement of such data (General Data Protection Regulation - GDPR). Official Journal of the European Union, L 119/1.
- Kaganoff, J. (2021). Send the word over there: An offshore solution to the right to be forgotten. Northwestern Journal of International Law & Business, 41(2), 245–280.
- Lavelle, D. (2018). The right to be forgotten: Data privacy and the challenge to free speech in the United States. Communications Lawyer, 34(2), 15–22.
- Mayer-Schönberger, V. (2009). Delete: The virtue of forgetting in the digital age. Princeton University Press.
- Natapoff, A. (2016). Criminal misdemeanor theory and practice. Oxford University Press.
- Politou, E., Alepis, E., & Patsakis, C. (2018). Forgetting personal data and revoking consent under the GDPR: Challenges and proposed solutions. Journal of Cybersecurity, 4(1), 1-20.
- Purtova, N. (2018). The law of everything. Broad concept of personal data and future of data protection. Law, Innovation and Technology, 10(1), 40-81. https://doi.org/10.1080/17579961.2018.1452185
- Rosen, J. (2012). The right to be forgotten. Stanford Law Review Online, 64, 88–92.
- Voss, W. G. (2019). European union data privacy law reform: General data protection regulation, privacy shield, and the right to be forgotten. The Business Lawyer, 74(1), 299-311.
- Werro, F. (2017). The right to be forgotten: A look behind the scenes. Law, Technology and Humans, 1(1), 94-111. https://doi.org/10.5204/lthj.v1i1.1306
)