تفسیر تطبیقی و تقریبی؛ از تمایز تا تعامل

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه یزد، یزد، ایران. و دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل‌بیت(ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

2 طلبۀ سطح 4، رشتۀ تفسیر تطبیقی، حوزۀ علمیۀ فاطمة‌الزهرا(س)، اصفهان، ایران.

چکیده

تفسیر تطبیقی و تقریبی به‌رغم این‌که از جهت کاربردی، سابقه‌ای دیرین در تفاسیر متقدمان دارند و در زمان معاصر نیز به آن دو اهتمام ویژه شده، اما از جهت نظری و مبانی، کمتر به آن‌ها پرداخته ‌شده است. همچنین با توجه به این‌که تطبیقْ به تفاوت آرای تفسیری، و تقریبْ به شباهت آرای تفسیری نظر دارد، بررسی و مقایسۀ علمی و دقیق این دو تفسیر، امری لازم است تا بتوان به این سؤال پاسخ داد که آیا همراهی این دو تفسیر در کنار هم امکان دارد یا خیر؟ نتایج این پژوهش که به روش توصیفی - تحلیلی انجام شده، گویای این است که در دو صورت، همراهی تفسیر تطبیقی با تقریبی امکان ندارد: یکی در حالتی که رویکرد تفسیر تطبیقی، جدلی یا مذهبی باشد، و دیگر این‌که مفسر، رویکرد تقریبیِ افراطی داشته باشد که در این صورت، در برابر آیاتی که دارای اختلاف آرای مذاهب است سکوت می‌کند. اما اگر تفسیر تطبیقی با رویکرد تقریبیِ متعادل و صحیح به بررسی و نقد آرا و نظرات مفسران بپردازد، همدیگر را هم‌پوشانی و یاری می‌کنند تا به اهداف تعریف‌شدۀ خود، بدون آسیب‌زایی برسند. با توجه به این‌که در دو صورتِ عدم امکان، ثمرۀ تفسیر خارج از اهداف آن‌هاست و منجر به شدت گرفتن اختلافات‌ می‌شود، تنها راه برای رسیدن به یک تفسیر تطبیقی و یک تفسیر تقریبی اثرگذار، بهره‌گیریِ هر دوی آن‌ها در کنار هم است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Comparative and Rapprochement-Based Exegesis: From Distinction to Interaction

نویسندگان [English]

  • Mohammad Sharifi 1
  • Maryam Ja‘far-Koupaei 2
1 Associate Professor, Dept. of Qur’an and Hadith Sciences, Faculty of Theology, Yazd University, Yazd, Iran. And Associate Professor, Dept. of Qur’an and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Ahl al-Bayt Studies, University of Isfahan, Isfahan, Iran
2 Level Four Seminary Student in Comparative Exegesis, Fatimah al-Zahra Seminary, Isfahan, Iran.
چکیده [English]

Despite their longstanding practical application in classical exegesis and renewed contemporary interest, comparative (taṭbīqī) and rapprochement-based (taqrībī) exegesis have been undertheorized. Given that comparison focuses on differences in interpretive opinions while rapprochement seeks common ground, a precise analysis is needed to determine their compatibility. Using a descriptive-analytical method, this study finds that combining the two approaches is untenable in two scenarios: first, when comparative exegesis adopts a polemical or sectarian approach; second, when an extremist rapprochement-based stance leads to silence on verses subject to sectarian disagreement. However, if comparative exegesis employs a balanced rapprochement-based orientation to examine and critique interpretive opinions, the two approaches can synergistically achieve their goals without incurring methodological harms. Since the incompatible scenarios exacerbate differences and deviate from the core aims of exegesis, the only path to an effective comparative and rapprochement-based interpretation is their integrated application.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Comparative Exegesis (Tafsīr al-Taṭbīqī)
  • Rapprochement-Based Exegesis (Tafsīr al-Taqrībī)
  • Exegetical Method
  • Exegetical Orientation

مراجع

  1. قرآن کریم، (مترجم: ناصر مکارم شیرازی)

    1. آذرشب، محمدعلی. (1391ش). پیشینۀ تقریب. تهران: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
    2. آلوسی، محمد بن عبدالله. (1415ق). روح المعانی. بیروت: دار الکتب العلمیة.
    3. ابن‌سعد، محمد. (1410ق). الطبقات الکبری. بیروت: دار الکتب العلمیة.
    4. ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (بی‌تا). لسان العرب. بیروت: دارالفکر.
    5. اقبالی، محمدطاهر. (1387ش). برداشت‌های مختلف از تقریب مذاهب اسلامی. طلوع، ش26، ص113-130.
    6. بی‌آزار شیرازی، عبدالکریم. (1385ش). شیخ محمود شلتوت، طلایه‌دار تقریب در عقاید، تفسیر، حدیث، فقه مقارن و همبستگی مذاهب اسلامی. تهران: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
    7. بهادری جهرمی، روح‌الله. (1397ش). مبانی تفسیر تقریبی. مطالعات مقارنه‌ای مذاهب اسلامی، (2)، ص25-48.
    8. تسخیری، محمدعلی. (الف). (1391ش). رسالت ما، تقریب در اندیشه، وحدت در عمل. تهران: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
    9. تسخیری، محمدعلی. (ب). (1391ش). وحدت اسلامی بر پایۀ مرجعیت علمی اهل‌بیت(ع). تهران: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
    10. ثعلبی، احمد بن محمد. (1422ق). الکشف و البیان المعروف تفسیر الثعلبی. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    11. جلالیان، حبیب‌الله.(1378ش). تاریخ تفسیر قرآن کریم. تهران: اسوه.
    12. جوادی آملی، عبدالله. (1389ش). تفسیر تسنیم. قم: اسراء.
    13. جمعی از اندیشمندان. (1390ش). راهکارهای اندیشه‌ای و کاربردی تحقق تقریب مذاهب اسلامی. تهران: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
    14. دارابی، بهنام. (1389ش). آسیب‌شناسی راهکارهای تقریب مذاهب و وحدت اسلامی. مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی (فروغ وحدت)، ش20، ص7-16.
    15. دهخدا، علی‌اکبر. (1391ش). لغتنامه. تهران: دانشگاه تهران.
    16. ذهبی، محمد حسین. (بی‌تا). التفسیر و المفسرون. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    17. رشیدرضا، محمد. (1990م). تفسیر المنار. بی‌جا: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
    18. روحی دهکردی، احسان؛ تجری، محمدعلی. (1394ش). اصطلاح‌شناسی مبانی تفسیر. پژوهش‌های قرآنی، 77(4)، 117-94.
    19. رضایی اصفهانی، محمدعلی. (1382ش). درسنامۀ روش‌ها و گرایش‌های تفسیری قرآن. قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
    20. رضایی اصفهانی، محمدعلی. (1383ش). سبکی نوین در تفسیر روایی؛ روش‌شناسی کتاب تفسیر الأثری الجامع. بینات، ش44، ص108-135.
    21. رضوانی، مصطفی؛ حاجی‌اسماعیلی، محمدرضا. (1399ش). مؤلفه‌ها و شواهد تقریب در تفسیر الکاشف مغنیه. پژوهش‌نامۀ قرآن و حدیث، ش27، ص91-114. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.20080417.1399.14.27.4.4
    22. رومی، فهد بن عبدالرحمن. (1419ق). بحوث فی أصول التفسیر و مناهجه. ریاض: مکتبة التوبة.
    23. سروریان، حمیدرضا؛ حسینی رامشه، سید سعید. (1400ش). بررسی امکان‌سنجی تفسیر تقریبی با مرور بر تفاسیر سنی‌نگاشت طبری، ابن‌ابی‌حاتم، ابن‌منذر و ثعلبی؛ (مطالعۀ موردی: اهل بیت(ع)). مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی (فروغ وحدت)، ش55، ص48-62، https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22520678.1400.16.55.4.5
    24. سیاوشی، کرم؛ سلیمانی‌فر، ندا. (1394ش). راهکارهای تقریب مذاهب در سیره و گفتار امام رضا(ع). مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، (10)39، 73-84.
    25. شاکر، محمدکاظم. (1382ش). مبانی و روش‌های تفسیری. قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
    26. شرف‌الدین، عبدالحسین. (1423ق). الفصول المهمة فی تألیف الأمة. تهران: المجمع العلمی للتقریب بین المذاهب الإسلامیة.
    27. شلتوت، محمود. (1377ق). تقدیم لکتاب مجمع البیان. رسالة الإسلام، ش3، ص229-241.
    28. شلتوت، محمود. (1379ش). تفسیر القرآن الکریم. تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الإسلامیة.
    29. شلتوت، محمود. (1381ق). انباء و آراء. رسالة الإسلام، ش2، 218-221.
    30. طبرسی، فضل بن حسن. (1372ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو.
    31. طبری، محمد بن جریر. (1412ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار المعرفة.
    32. طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    33. طیب‌حسینی، سید محمود و دیگران. (1402ش). تفسیر تطبیقی،اغراض و منافع. مطالعات تفسیر تطبیقی، 16(2)، 59-32. https://doi.org/10.22034/csq.2023.190593
    34. طیب‌حسینی، سید محمود؛ مرتضوی، سید ابراهیم. (1403ش). تفسیر مذهبی؛ چیستی، تشابه و تمایز با تفسیر تطبیقی. پژوهش‌های تفسیر تطبیقی، 10(1)، 139-162. https://doi.org/10.22091/ptt.2024.9170.2215
    35. عابدی، فداحسین. (1384ش). تفسیر تطبیقی آیۀ مودت. قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
    36. عسکری، انسیه؛ شاکر، محمدکاظم.(1394ش). تفسیر تطبیقی؛ معنایابی و گونه‌شناسی. پژوهش‌های تفسیر تطبیقی ، (1)2، 9-32. https://doi.org/10.22091/ptt.2015.588
    37. عسکری، انسیه. (1397ش). جریان‌شناسی تفسیر تطبیقی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
    38. فخر رازی، محمد بن عمر. (1420ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    39. فخلعی، محمدتقی. (1387ش). آشنایی با تقریب مذاهب اسلامی. تهران: مشعر.
    40. قائمی امیری، زهرا؛ حسنی بافرانی، طلعت. (1395ش). بررسی رویکرد تقریبی مغنیه در تفسیر الکاشف. معارف اسلامی، (3)120، 95-116.
    41. قربان‌زاده، محمد؛ رستمی، محمدحسین. (1391ش). گستره گرایش‌های تفسیری. آموزه‌های قرآنی، (9)15، 172-155.
    42. قرطبی، محمد بن احمد. (1353ق). الجامع لأحکام القرآن. قاهره: دار الکتب المصریة.
    43. قمرزاده، محسن. (1399ش). بررسی رویکرد تقریبی محمدهادی معرفت با تأکید بر التفسیر الأثری الجامع. پژوهش‌نامۀ مذاهب اسلامی، (7)14، 238-259. https://doi.org/10.22034/jid.2021.113807.1501.
    44. قمی، محمدتقی. (1389ش). سرگذشت تقریب یک فرهنگ؛ یک امت. تهران: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
    45. کاشانی، فتح‌الله بن شکرالله. (1336ش). تفسیر کبیر منهج الصادقین فی إلزام المخالفین. تهران: کتابفروشی علمی.
    46. مؤدب، سیدرضا. (1386ش). مبانی تفسیر قرآن. قم: دانشگاه قم.
    47. موسوی دره‌بیدی، سید حسین؛ احمدنژاد، امیر. (1401ش). بررسی رویکرد تقریبی دو تفسیر التبیان و مجمع البیان در نقل روایات اهل‌بیت(ع)». پژوهش‌های تفسیر تطبیقی، 15(1)، 329-353. https://doi.org/10.22091/ptt.2021.4615.1598
    48. مسلم، مصطفی. (1426ق). مباحث فی التفسیر الموضوعی. دمشق: دار القلم.
    49. معرفت، محمدهادی. (1429ق). التفسیر الأثری الجامع. قم: التمهید.
    50. مطهری، مرتضی. (1401ش). «الغدیر» و وحدت اسلامی؛ به‌ضمیمۀ مزایا و خدمات مرحوم آیت‌الله بروجردی و الهامی از شیخ الطائفه. تهران: صدرا.
    51. معزالدین، محمدحسین. (1374ش). ندای وحدت. تهران: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
    52. مغنیه، محمدجواد. (1424ق). التفسیر الکاشف. قم: دار الکتاب الإسلامی.
    53. نجارزادگان، فتح‌الله. (1388ش). بررسی تطبیقی تفسیر آیات ولایت اهل بیت(ع) در دیدگاه فریقین. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
    54. نجارزادگان، فتح‌الله. (1383ش). بررسی تطبیقی مبانی تفسیر قرآن و معارفی از آیات در دیدگاه فریقین. قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
    55. هاشمی فشارکی، شبنم‌السادات. (1397ش). واکاوی دیدگاه موافقان و مخالفان تقریب مذاهب اسلامی. روزگاران، ش13، ص123-140.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 08 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری: 13 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش: 19 خرداد 1404
  • تاریخ انتشار: 01 دی 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار