نوع مقاله : پژوهشی
نویسنده
نویسنده مسئول، استادیار، گروه قرآن و مطالعات اجتماعی، پژوهشکدۀ اسلام تمدنی، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، مشهد، ایران.
چکیده
نظامهای فکری که در اندیشۀ رهبری، انسان و ساختن فرد و جامعه هستند، هرکدام برای جامعه و شرایط اجتماعی موردنظر خود طرحها و برنامههای خاصی را ارائه دادهاند که یکی از مؤلفههای اصلی آنها نحوۀ توزیع منابع ارزشمند در جامعۀ موردنظر خود است. این مقاله با هدف بررسی جامعهشناختی توزیع عادلانۀ منابع و ثروتها از منظر قرآن کریم مشخصاً در وهلۀ اول به این سؤال میپردازد که چه عوامل و موانعی از آیات قرآن در مورد توزیع عادلانۀ منابع و تأثیر آن بر عدالت اجتماعی قابل استنباط است و در وهلۀ بعد از منظر جامعهشناختی، نقش این عوامل در تحقق عدالت اجتماعی و جامعۀ موردنظر قرآن چگونه تحلیل میشود. روش انجام پژوهش از نوع تحلیل کیفی و کشف مضامین مرتبط با مسئلۀ مبتنی بر چارچوبی از مفاهیم جامعهشناسی و رجوع مستقیم به آیات بوده است. بر اساس یافتههای پژوهش، الگویی از عوامل ایجابی و سلبی بهعنوان زمینهها و موانع استخراج شده است. عوامل ایجابی شامل گسترش فرهنگ انفاق، اعتمادسازی در مبادلات، توجه به باور روزیرسانی خداوند و پرداخت زکات بهعنوان زمینههای مثبت مؤثر در توزیع عادلانۀ ثروت شناسایی گردید. همچنین عوامل سلبی، مانند توجه دادن به سبکهای زندگی ناسالم، بیتوجهی به نیازمندان، انباشت نابرابر ثروت و اسراف بهعنوان موانع جدی پیشروی تحقق عدالت اجتماعی مورد بررسی قرار گرفتند. نتایج تحقیق نشان میدهد که آموزههای قرآنی بهوضوح بر اهمیت همکاری و همیاری در جامعه تأکید دارند و میتوانند بسترهای لازم برای ایجاد نظامی عادلانه و پایدار فراهم آورند.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
Sociological Explanation of the Fair Distribution of Resources and Wealth in the Perspective of the Qurʾān
نویسنده [English]
- Seyyed Mohsen Mirsondosi
Corresponding Author, Assistant Professor, Department of Qurʾānic Studies and Social Sciences, Institute for Islamic Civilization Studies, Research Institute for Islamic Culture and Thought, Mashhad, Iran.
چکیده [English]
The intellectual systems designed for the leadership of humankind and the construction of both the individual and society each propose specific plans and programs tailored to their societal and social contexts. A fundamental component of these systems is the method of distributing valuable resources within the society in question. This paper, with the objective of providing a sociological examination of the fair distribution of resources and wealth from the perspective of the Qurʾān, primarily addresses the question of what factors and obstacles can be inferred from the Qurʾānic verses concerning the fair distribution of resources and their impact on social justice. Furthermore, from a sociological standpoint, how these factors contribute to the realization of social justice and the ideal society envisioned in the Qurʾān is analyzed. The research methodology of this study is qualitative analysis, discovering themes related to the issue based on a framework of sociological concepts and direct reference to the Qurʾānic verses. The findings of the research present a model of positive and negative factors, identified as both the foundations and barriers for fair distribution. The positive factors include the promotion of a culture of charity (Arabic: صدقة, Romanized: ṣadaqah), trust-building in economic exchanges, attention to the belief in God as the provider (Arabic: رزاق, Romanized: razāq), and the payment of zakat (Arabic: زکات), all of which are recognized as key enablers of fair wealth distribution. Conversely, negative factors such as the promotion of unhealthy lifestyles, neglect of the needs of the underprivileged, the unequal accumulation of wealth, and wastefulness (Arabic: إسراف, Romanized: isrāf) were highlighted as significant obstacles to achieving social justice. The results demonstrate that Qurʾānic teachings clearly emphasize the importance of cooperation and mutual assistance within society, providing the necessary foundation for establishing a just and sustainable system.
کلیدواژهها [English]
- Qurʾān
- Fair Distribution
- Economic Resources
- Social Justice
- Positive Factors
- Negative Factors
- قرآن کریم.
- ابونوری، اسماعیل، خوشکار، آرش و داودی، پدرام. (1387ش). شاخصهای توزیع درآمد در میان کشورهای اسلامی. مشهد: دانشگاه فردوسی.
- بن بیه، عبدالله. (2013م). الأبعاد الاجتماعیة للزکاة. بیروت: دارالکتب العلمیة.
- چیتساز قمی، محمدجواد. (1375ش). عوامل فرهنگی مساعد توسعۀ اقتصادی در قرآن با تکیه بر المیزان. تهران: دانشگاه تربیت مدرس.
- حنفی، حسن. (2012م). الفکر الإسلامی فی الاقتصاد. نجف: المرکز الإسلامی للدراسات الاستراتیجیه.
- زکریا، عماد. (2015م). العدالة الاجتماعیة فی الإسلام. تهران: دارالفکر.
- صدر، محمدباقر. (1358ش). نهادهای اقتصادی اسلام. تهران: انتشارات بدر.
- صدر، محمدباقر. (1390ش). الاقتصاد الإسلامی. قم: دارالتعارف للمطبوعات.
- صدر، محمدباقر. (1417ق). اقتصادنا. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
- طباطبایی، محمدحسین. (1393ش). المیزان فی تفسیر القرآن. بیجا: مؤسسۀ مطبوعاتی اسماعیلیان.
- عیوضلو، حسین. (1381ش). نظریهای در تبیین مبانی نظری توزیع ثروت و درآمد در نظام اقتصادی اسلامی. تهران: پژوهشها و سیاستهای اقتصادی.
- مطهری، مرتضی. (1373ش). عدالت اجتماعی در اسلام. تهران: صدرا.
- مطهری، مرتضی. (1377ش). عدل الهی. تهران: صدرا.
- میرسندسی، سید محسن. (1399ش). عوامل مؤثر بر هنجارسازی فرهنگی از دیدگاه قرآن کریم. تهران: آموزههای قرآنی.
- Alatas, Syed Farid. (2005). Islam and Modernization. Singapore: ISEAS Publishing.
- Barry, Brian. (1989). Theories of Justice. London: London School of Economics and Political Science.
- Gurvitch, Georges. (1972). Encyclopedia of Social Sciences. New York: Macmillan.
- Hecht, K. (2017). A Sociological Analysis of Top Incomes and Wealth. London: London School of Economics and Political Science.
- Putnam, Robert D. (2000). Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community. New York: Simon & Schuster.
- Ramadan, Tariq. (2007). In the Footsteps of the Prophet: Lessons from the Life of Muhammad. Oxford: Oxford University Press.
- Rawls, John. (1986). A Theory of Justice. Oxford: Oxford University Press.
)