الگوی امضایی قرآن کریم؛ بررسی موردی: انگارۀ «مالکیت پدر بر فرزند»

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، تهران، ایران؛ دانش‌آموختۀ سطح چهار تفسیر و علوم قرآن حوزۀ علمیۀ قم، قم، ایران

2 استاد، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

3 دانشجوی دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، تهران؛ طلبۀ سطح سه، حوزۀ علمیۀ قم، ایران

چکیده

اگر بپذیریم که «مالکیت پدر بر فرزند» انگارۀ حقوقی شناخته‌شده و اثرگذاری در محیط قانونی قرآن بوده است، الگوی برخورد قرآن کریم با چنین هنجار ریشه‌داری چگونه بوده است؟ پاسخ به این پرسش می‌تواند پرتوی بر مسئلۀ چالشیِ چگونگی مواجهۀ قرآن کریم با نظام‌های قانونی پیش از خود بیفکند. ازاین‌رو نوشتار فرارو فرضیۀ «پیش‌فرض امضایی» قرآن در تشریع را در چارچوب انگارۀ «مالکیت پدر» به آزمون گذاشته است. نتیجه آن‌که قرآن در همان گام نخست نزول، با سکوت خود انگارۀ مالکیت پدر را «امضا» کرده و در ادامه، تنها برای اصلاح برخی پیامدهای مردود آن، بیان‌هایی تأسیسی داشته است. حق تزویج فرزند، قصاص نشدن پدر در قتل فرزند، حلیت ربای پدر و فرزند، تقدم ولایت جد بر پدر، آزاد شدن قهری پدر، جاری نشدن حد سرقت بر پدر و برخی دیگر از این دست احکام، همگی برآمده از انگارۀ مالکیت پدر است که با سکوت قرآن امضا شده‌اند. در سایۀ این سکوت امضایی قرآن، چنین می‌نماید که «سنت»، تنها وظیفۀ تبیین و تفصیل الگوی تشریعی قرآن دربارۀ این انگاره را بر عهده داشته و در عرض کتاب الهی تشریعی نکرده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Authoritative Model of the Holy Qurʾān: A Case Study of the Concept of “Paternal Ownership Over Children”

نویسندگان [English]

  • Ali Rad 1
  • Muhammad Ali Mahdavi Rad 2
  • Hamed Dehghani Firouzabadi 3
1 Associate Professor, Department of Department of Qurʾān and Ḥadīth Studies, Farabi College, University of Tehran, Qom, Iran; level 4 Graduate of Qom Seminary in Exegesis and Quranic Sciences, Qom
2 Professor, Department of Qurʾān and Ḥadīth Studies, Farabi College, University of Tehran, Qom, Iran
3 PhD Student, Department of Qurʾān and Ḥadīth Studies, Farabi College, University of Tehran, Tehran, Iran; Level 3 Seminary Student, Qom, Iran
چکیده [English]

If we acknowledge that the “father’s rights over the child” was a recognized and influential legal concept in the legal context of the Qurʾān, how does the Holy Qurʾān address and engage with this established norm? This question’s answer can illuminate how the Holy Qurʾān addresses the pre-existing legal systems. Therefore, the present article has tested the hypothesis of the “authoritative presupposition” of the Qurʾān in legislation within the framework of the concept of paternal ownership. In conclusion, it seems that from the very first step of its revelation, (Arabic: اَلْنُّزول, Romanized: al-nuzūl) the Qurʾān has “confirmed” the notion of paternal ownership with its silence, and subsequently, it has only provided “authoritative” statements to correct some of the rejected consequences of that notion. The rights of a father regarding the marriage of his child, the father not being subject to retribution for the murder of his child, the permissibility of usury involving the father and child, the precedence of the grandfather’s guardianship over that of the father, the involuntary release of the father, the non-application of the theft punishment on the father, and several other similar rulings all stem from the notion of paternal ownership, which has been authorized by the silence of the Qurʾān. In light of this authoritative silence, it appears that “Sunnah” (Arabic: سنة) has only the duty to clarify and elaborate the legislative model of the Qurʾān concerning this notion and has not legislated alongside the Divine book.

کلیدواژه‌ها [English]

  • History of law
  • Pre-Islamic jurisprudence
  • Authoritative rulings
  • Ayāt al-aḥkām (Arabic: آیات الأحکام) or Fiqh al-Qurʾān (Arabic: فقه القرآن)
  • “Anta wa māluka li-abīk
  1. قرآن کریم.
  2. ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمن.‌ (1419ق). تفسیر القرآن العظیم، (تحقیق اسعد محمد الطیب). مکه: مکتبة نزار مصطفی الباز.
  3. ابن‌ابی‌شیبه، ابوبکر بن ابی‌شیبه. (1409ق). المصنف. بیروت: دار التاج.
  4. ابن‌اثیر، علی بن محمد. (1386ق). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر.
  5. ابن‌اسحاق، محمد. (1368ش). السیر و المغازی، (تحقیق سهیل زکار). قم: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
  6. ابن‌بابویه، محمد بن علی، (صدوق)‏. (1378ق‏). عیون أخبار الرضا(ع)، (تحقیق مهدی لاجوردی)‏. تهران‏: نشر جهان‏.
  7. ابن‌بابویه، محمد بن علی، (صدوق)‏. (1413ق‏). من لا یحضره الفقیه‏، (تحقیق علی‌اکبر غفاری). قم: دفتر انتشارات اسلامی‏.
  8. ابن‌حبیب بغدادی، محمد. (1405ق). المنمق فی أخبار قریش، (تحقیق خورشید احمد فاروق). بیروت: عالم الکتب.
  9. ابن‌حنبل، احمد بن محمد. (1416ق). مسند الإمام أحمد بن حنبل، (تحقیق احمد محمد شاکر). قاهره: دار الحدیث.
  10. ابن‌سلام، یحیی. (١٤٢٥ق). تفسیر یحیی بن سلام، (تحقیق هند شلبی). بیروت: دار الکتب العلمیه.
  11. ابن‌عربی، محمد بن عبدالله. (1408ق). أحکام القرآن، (تحقیق علی محمد بجاوی). بیروت: دار الجیل.
  12. ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
  13. ابوداود، سلیمان بن اشعث سجستانی. (1430ق). سنن أبی داود، (تحقیق شعیب ارنؤوط). بیروت: دار الرسالة العالمیه.
  14. احمدوند، خلیل‌الله؛ تال، حسن. (1399ش). بررسی ابعاد فقهی و حقوقی حدیث «أنت ومالک لأبیک» (ولایت پدر بر فرزند). تحقیقات حقوق قضایی، ش2، ص153-170.
  15. اصفهانی، ابوالفرج علی بن حسین. (1415ق). الأغانی. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  16. بخاری، محمد بن اسماعیل. (1422ق). صحیح البخاری. بیروت: دار طوق النجاة.
  17. بروجردی، سید حسین‏. (1386ش‏). جامع أحادیث الشیعة. تهران: فرهنگ سبز.
  18. جزیری، عبدالرحمن. (1424ق). الفقه علی المذاهب الأربعة. بیروت: دار الکتب العلمیه.
  19. جصاص، احمد بن علی. (1405ق). أحکام القرآن، (تحقیق محمد صادق قمحاوی). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  20. جوادی‌فر، الهام. (1396ش). تحلیل سندی و محتوایی حدیث «أنت ومالک لأبیک» و بررسی پیامدهای فقهی آن؛ مطالعۀ تطبیقی در مذاهب اسلامی، (استاد راهنما: سعید نظری توکلی. استاد مشاور: علی مظهر قراملکی). پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد. دانشگاه تهران.
  21. حر عاملی، محمد بن حسن‏. (1409ق‏). وسائل الشیعة. قم: مؤسسة آل البیت(ع)‏.
  22. حسامی، فاضل. (1376ش). بررسی جامعه‌شناختی احکام امضایی با تکیه بر احکام مربوط به خانواده، (استاد راهنما: غلامرضا صدیق اورعی). پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد. مؤسسۀ آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره).
  23. حلی. حسن بن یوسف، (علامه). (1388ق). تذکرة الفقهاء. تهران: المکتبة المرتضویه.
  24. خویی، سید ابوالقاسم. (1430ق). موسوعة الإمام الخوئی. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.
  25. دینوری، ابن‌قتیبه. (1408ق). غریب الحدیث. بیروت: دار الکتب العلمیه.
  26. زمخشری، محمود بن عمر. (1414ق). الکشاف، (تحقیق مصطفی حسین احمد). بیروت: دار الکتاب العربی.
  27. سرخسی، محمد بن احمد. (بی‌تا). المبسوط. قاهره: مطبعة السعاده.
  28. شریف مرتضی، علی بن حسین. (1373ق). أمالی المرتضی، (تحقیق محمد ابو الفضل ابراهیم). قاهره: دار إحیاء الکتب العربیه.
  29. صنعانی، أبو بکر عبدالرزاق (1403ق). المصنف،(تحقیق حبیب الرحمن الأعظمی). هند: المجلس العلمی، بیروت: توزیع المکتب الإسلامی.
  30. ضبّی، مفضل بن محمد. (1401ق). أمثال العرب، (تحقیق احسان عباس). بیروت: دار الرائد العربی.
  31. طباطبایی، سید محمدحسین. (1352ش). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
  32. طبری، محمد بن جریر (1420ق). جامع البیان فی تأویل القرآن، (تحقیق احمد محمد شاکر). بی‌جا: مؤسسة الرسالة.
  33. طوسی، محمد بن حسن. (۱۳۸۷ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریه.
  34. طوسی، محمد بن حسن‏. (1407ق)‏. تهذیب الأحکام، (تحقیق حسن خرسان‏). تهران: دار الکتب الإسلامیه‏.
  35. طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). الخلاف. بی‌جا: مؤسسۀ نشر اسلامی.
  36. طیب‌حسینی، سید محمود؛ شیرزاد، محمدحسین؛ شیرزاد، محمدحسن. معناشناسی نحله در قرآن کریم، با رویکرد تاریخ واژه‌‏نگاری و ریشه‏‌شناسی. مشکوة. 40(152)، 25-49. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.16838033.1400.40.3.2.6
  37. علی، جواد. (1391ق). المفصل فی تاریخ العرب قبل الإسلام. بیروت: دار العلم للملایین.
  38. فیروزآبادی، محمد بن یعقوب. (1425ق). تنویر المقباس من تفسیر ابن عباس. بیروت: دار الکتب العلمیه.
  39. کلینی، محمد بن یعقوب‏. (1407ق)‏. الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
  40. ماتریدی، محمد بن محمد. (1426ق). تأویلات أهل السنة، (تحقیق مجدی باسلوم). بیروت: دار الکتب العلمیه.
  41. مرعشی، شهاب‌الدین. (1424ق). أحکام السرقة علی ضوء القرآن والسنة. قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی(ره).
  42. معرفت، محمدهادی. (1428ق). التمهید فی علوم القرآن. قم: موسسۀ فرهنگی انتشاراتی التمهید.
  43. مکی بن حموش، ابی‌محمد. (1429ق). الهدایة إلی بلوغ النهایة. شارجه: جامعة الشارقه.
  44. میدانی، احمد بن محمد. (بی‌تا). مجمع الأمثال، (تحقیق محمد محیی‌الدین عبدالحمید). بیروت: دار المعرفه.
  45. نجفی، محمد‌حسن. (1362ق). جواهر الکلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  46. نحاس، ابوجعفر احمد بن محمد. (١٤٠٨ق). الناسخ والمنسوخ، (تحقیق محمد عبدالسلام محمد). کویت: مکتبة الفلاح.
  47. نووی، ابوزکریا یحیی بن شرف. (بی‌تا). المجموع شرح المهذب. بیروت: دار الفکر.
  48. هواری، هود بن محکم. (بی‌تا). تفسیر کتاب الله العزیز، (تحقیق بالحاج بن سعید شریفی). الجزایر. دار البصائر.
  49. Barrows, Elijah Porter. (1872). Sacred Geography and Antiquities. New York: American Tract Society.
  50. "Father." In Encyclopedia of the Bible. Bible Gateway. Retrieved from biblegateway.com/resources/encyclopedia-of-the-bible/Father.
  51. Frier, Bruce W. &Mc Ginn, Thomas A. (2004). A Casebook on Roman Family Law. United Kingdom: Oxford University Press.
  52. Mendelsohn, I. (1984). The Family in the Ancient Near East. The Biblical Archaeologist, 11(2), 24–40. https://doi.org/10.2307/3209201
  53. Salaymeh, Lena. (2019). Legal traditions of the Near East. in: Abou El Fadl, K., Atif Ahmad, A., & Fares Hassan, S. (Eds.). (2019). Routledge Handbook of Islamic Law. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315753881
  54. Schereschewsky, Ben Zion. (2007) Child Marriage, in: Encyclopedia Judaica, (Ed. Michael Berenbaum and Fred Skolnik. Vol. 4. 2nd ed). Detroit: Macmillian Reference USA.
  55. Westbrook, R. (ed). (2003). A History of Ancient Near Eastern Law. Netherlands: Brill.