نوع مقاله : پژوهشی
نویسنده
استادیار، گروه قرآن و مطالعات، پژوهشکده اسلام تمدنی، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، مشهد، ایران
چکیده
تقوا از پرکاربردترین و در عین حال چندبعدیترین مفاهیم قرآن کریم است که غالباً در مطالعات قرآنی، اخلاقی و فقهی بهمثابه فضیلتی فردی یا معیار کمال معنوی تفسیر شده است. با وجود این، ظرفیت تبیینکنندگی آن در حوزه روابط اجتماعی و تولید نظم اجتماعی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که قرآن چگونه تقوا را از یک ویژگی درونی فرد فراتر برده و به سازوکاری مؤثر در تنظیم رفتار اجتماعی، سامانبخشی روابط انسانی و بازتولید نظم اجتماعی تبدیل میکند. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه مطالعه مفهومی و استنباط نظاممند آیات قرآن، تلاش میکند دلالتهای اجتماعی مفهوم تقوا را در چارچوب مفاهیم نظری نظم اجتماعی بازخوانی کند. یافتهها نشان میدهد که تقوا در منطق قرآن صرفاً حالت روانی یا فضیلتی اخلاقی نیست، بلکه نوعی آگاهی مستمر از حضور و نظارت الهی است که از طریق درونیسازی هنجارها، خودکنترلی، مسئولیتپذیری، عدالتخواهی، امانتداری، وفای به عهد و تقویت اعتماد عمومی، کنش اجتماعی را در سطوح خرد، میانه و کلان تنظیم میکند. بر این اساس، تقوا را میتوان همزمان بهمثابه سازوکار تولید نظم اجتماعی، نهاد هنجاری و سرمایه اخلاقی صورتبندی کرد که پیوند میان کنش فردی، روابط نهادی و انسجام اجتماعی را برقرار میسازد. نوآوری پژوهش در ارائه خوانشی جامعهشناختی از مفهوم تقوا بر اساس منطق درونی قرآن و ایجاد زمینهای برای گفتوگوی نظری میان مطالعات قرآنی و نظریههای معاصر نظم اجتماعی است.
کلیدواژهها
عنوان مقاله [English]
The Sociological Formulation of Piety in the Holy Quran as a Model for Explaining Social Order
نویسنده [English]
- Sayyed Mohsen Mir Sondosi
Member of the faculty of the Quran and Studies Department of the Social Research Institute of Islamic Sciences and Culture
چکیده [English]
taqwa is among the most frequently employed and conceptually multidimensional notions in the Qur’an. In Qur’anic, ethical, and juristic studies, it has commonly been interpreted as an individual virtue or a criterion of spiritual perfection. However, its explanatory potential regarding social relations and the production of social order has received comparatively limited attention. The central question of this study is how the Qur’an transforms taqwa from an inward personal quality into an effective mechanism for regulating social behavior, organizing human relations, and reproducing social order.
Adopting a descriptive-analytical approach grounded in conceptual analysis and systematic inference from Qur’anic verses, this research reexamines the social implications of taqwa within the framework of theories of social order. The findings indicate that, in the Qur’anic logic, taqwa is not merely a psychological state or moral virtue; rather, it constitutes a continuous awareness of divine presence and supervision that regulates social action at micro, meso, and macro levels through the internalization of norms, self-regulation, responsibility, commitment to justice, trustworthiness, fidelity to covenants, and the strengthening of public trust.
Accordingly, taqwa can be conceptualized simultaneously as a mechanism for generating social order, a normative institution, and a form of moral capital linking individual action, institutional relations, and social cohesion. The study’s originality lies in offering a sociological reading of taqwa based on the Qur’an’s internal logic and in opening a theoretical dialogue between Qur’anic studies and contemporary theories of social order.
کلیدواژهها [English]
- Virtue
- social order
- normative institution
- moral capital
- self-regulation
)