نوع مقاله : پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه علوم قرآنی و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.
2 استاد، گروه علوم قرآنی و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.
3 دانشیار، گروه علوم اجتماعی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.
چکیده
اختلال اضطراب اجتماعی از شایعترین اختلالات روانی در جوامع معاصر است که بهصورت ترس پایدار از ارزیابی منفی دیگران بروز میکند و میتواند بر اعتمادبهنفس، روابط میانفردی و مشارکت اجتماعی فرد اثر منفی بگذارد. با توجه به گستردگی پیامدهای روانی و اجتماعی این اختلال، بررسی آن صرفاً در چارچوب روانشناسی تجربی کافی نیست و نیازمند نگاهی جامعتر بر پایهی جهانبینی الهی است. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف تبیین عوامل مؤثر بر شکلگیری اضطراب اجتماعی و راهکارهای قرآنی در کاهش آن انجام شده است. پرسش اصلی تحقیق آن است که: «قرآن کریم چه تحلیل و راهکارهایی برای مدیریت و درمان اضطراب اجتماعی ارائه میکند؟» روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی است و بر پایه بررسی تطبیقی منابع روانشناسی اجتماعی و تفسیر موضوعی آیات مرتبط سامان یافته است. یافتهها نشان میدهد که عواملی همچون کمالگرایی، ترس از قضاوت، تجارب منفی، احساس ناتوانی، ترس از آینده و فقدان معنا، زمینهساز اضطراب اجتماعیاند؛ در حالیکه آموزههای قرآنی با مفاهیمی چون توکل، صبر، ایمان به تقدیر الهی و معنابخشی به رنج، سازوکارهایی مؤثر برای کاهش اضطراب و بازیابی آرامش درونی ارائه میدهند. بر این اساس، قرآن کریم با تأکید بر تعادل روانی و معنوی، الگویی تلفیقی برای درمان اضطراب اجتماعی در ساحت فردی و اجتماعی عرضه میکند.
کلیدواژهها
عنوان مقاله [English]
Factors and Therapeutic Solutions for Social Anxiety Disorder from the Perspective of the Holy Quran
نویسندگان [English]
- Ehsan Nazari 1
- Hasan Kharaghani 2
- Mohammad Soltanieh 3
1 PhD Student, Department of Quranic Sciences and Hadith, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
2 Professor, Department of Quranic Sciences and Hadith, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
3 Associate Professor, Department of Social Sciences, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
چکیده [English]
Social anxiety disorder is one of the most common mental disorders in contemporary societies, manifesting as a persistent fear of negative evaluation by others and potentially having a negative impact on self-confidence, interpersonal relationships, and social participation. Given the extensive psychological and social consequences of this disorder, its examination solely within the framework of experimental psychology is insufficient and requires a more comprehensive perspective based on a divine worldview. Accordingly, the present study aims to explain the factors contributing to the formation of social anxiety and the Quranic solutions for reducing it. The main research question is: "What analysis and solutions does the Holy Quran offer for managing and treating social anxiety?" The research method is descriptive-analytical, based on a comparative study of social psychology sources and a thematic exegesis of relevant verses. The findings indicate that factors such as perfectionism, fear of judgment, negative experiences, feelings of helplessness, fear of the future, and lack of meaning contribute to social anxiety, while Quranic teachings with concepts such as trust in God (tawakkul), patience (ṣabr), faith in divine destiny, and giving meaning to suffering provide effective mechanisms for reducing anxiety and restoring inner peace. Accordingly, the Holy Quran, by emphasizing psychological and spiritual balance, offers an integrated model for treating social anxiety on both individual and social levels.
کلیدواژهها [English]
- Holy Quran
- Social Anxiety
- Anxiety Disorder
- قرآن کریم
- ابنسیده، على بن اسماعیل. (۱۴۲۱ق). المحکم و المحیط الأعظم. بیروت: دار الکتب العلمیة.
- ابنمنظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
- ارونسون، الیور. (۱۳۶۶ش). روانشناسی اجتماعی، (ترجمۀ حسین شکرکن). تهران: رشد.
- ازکمپ، استوارت. (۱۳۷۷ش). روانشناسی اجتماعی کاربردی، (ترجمۀ فرهاد ماهر). مشهد: بهنشر.
- ازهرى، محمد بن احمد. (۱۴۲۱ق)، تهذیب اللغة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
- اسماعیلی، علی؛ ابراهیمی، بهمن؛ شایسته، سیاوش. (۱۳۸۵ش). روانشناسی اجتماعی. تهران: شلاک.
- ام. آنتونی، مارتین؛ پی. سوینسون، ریچارد. (۱۴۰۳ش). غلبه بر خجالت، کمرویی و اضطراب اجتماعی، (ترجمۀ فاطمه رسولی). قم: هرماس.
- آلپورت، گوردن دبلیو؛ جونز، ادوارد ای. (۱۳۷۱ش). روانشناسی اجتماعی از آغاز تا کنون، (ترجمۀ محمدتقی منشی طوسی). مشهد: معاونت فرهنگی آستان قدس رضوی.
- آلوسى، محمود بن عبدالله. (۱۴۱۵ق). روح المعانی. بیروت: دار الکتب العلمیة.
- باقریان، سید رضا. (۱۳۸۷ش). نیایش از نگاه اندیشمندان. بیجا: مؤسسۀ فرهنگى دینپژوهى بشرا.
- بِدار، لوک؛ دِزیل، ژوزه؛ لامارش، لوک. (۱۳۸۰ش). روانشناسی اجتماعی، (ترجمۀ حمزه گنجی). تهران: ساوالان.
- برکوویتز، لئونارد. (۱۳۷۲ش). روانشناسی اجتماعی، (ترجمۀ عباس محمدی اصل و محمدحسین فرجاد). بیجا: اساطیر.
- بیضاوی، عبدالله بن عمر. (۱۴۱۸ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
- جعفری، یعقوب. (۱۳۷۶ش). تفسیر کوثر. قم: هجرت.
- جمعی از مؤلفان. (۱۳۸۲ش). روانشناسی اجتماعی با نگرش به منابع اسلامی. تهران: سمت؛ قم: پژوهشکدۀ حوزۀ و دانشگاه.
- جمعی از نویسندگان. (۱۴۲۶ق). موسوعة نضرة النعیم فی مکارم أخلاق الرسول الکریم. جده: دار الوسیلة.
- جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۷ش). تسنیم. قم: اسراء.
- جی داگاس، مایکل؛ رابیچاور، ملیسا. (۱۳۹۲ش). درمان شناختی رفتاری برای اختلال اضطراب فراگیر، (ترجمۀ مهدی اکبری، مسعود چینیفروشان و احمد عابدیان). تهران: کتاب ارجمند.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۰۴ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیجا: نشر الکتاب.
- رضا، محمد رشید. (۱۴۱۴ق). تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار. بیروت: دار المعرفة.
- سنگدل، مرضیه. (1404ش). بررسی تأثیر آموزش مبتنی بر بازی بر کاهش اضطراب اجتماعی در کودکان. مطالعات روانشناسی و علوم تربیتی، شمارۀ 89. دسترسپذیر در: http://noo.rs/zbdrI
- شاهنده، آمنه. (1400ش). آسیبشناسی فردی و اجتماعی اضطراب در قرآن و حدیث. دومین همایش ملی آسیب شناسی روانی. دسترسپذیر در: https://civilica.com/doc/1436135
- شیویاری، فرهاد؛ رضایی، اصغر؛ صفریانی، آزاده؛ صفریانی، آرزو. (1404ش). مقایسۀ اثربخشی رواندرمانی فردی و گروهی در کاهش اضطراب اجتماعی. تحقیقات راهبردی در تعلیم و آموزش و پرورش، 5 (47). دسترسپذیر در: https://civilica.com/doc/2309181
- صاحب، اسماعیل بن عباد. (۱۴۱۴ق). المحیط فی اللغة. بیروت: عالم الکتب.
- صادقی تهرانی، محمد. (1406ش). الفرقان فی تفسیر القرآن. قم: انتشارات فرهنگی اسلامی.
- طباطبایى، سید محمدحسین. (۱۳۹۰ش). المیزان. بیروت: مؤسسة الأعلمی.
- طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳۷۲ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو.
- فراهیدی، خلیل بن احمد. (1409ق)، العین. قم: هجرت.
- فضلالله، سید محمدحسین. (۱۴۱۹ق). من وحى القرآن. بیروت: دار الملاک.
- قائنی، مهدی. (۱۳۳۶ش). دعا از نظر دانشمندان. قم: دار الفکر.
- قطب، سید. (۱۴۲۵ق). فى ظلال القرآن. بیروت: دار الشروق.
- کریمی، یوسف. (۱۳۷۹ش). روانشناسی اجتماعی (نظریهها، مفاهیم و کاربردها). تهران: ارسباران.
- کلاینبرگ، اتو. (۱۳۷۰ش). روانشناسی اجتماعی، (ترجمۀ علیمحمد کاردان). تهران: نشر اندیشه.
- گورویچ، ژرژ و دیگران. (۱۳۶۹ش). روانشناسی جمعی و روانشناسی اجتماعی، (ترجمۀ علیمحمد کاردان). تهران: دانشگاه تهران.
- مختاری، زهرا؛ عجمنوازی،کتایون؛ روشنایی، هومن؛ روشنایی، امید. (1403ش). بررسی عوامل ایجاد اضطراب اجتماعی در حین سخنرانی. نشریۀ نخبگان علوم و مهندسی، شمارۀ 6. دسترسپذیر در: http://noo.rs/Cy6VL
- مراغى، احمد مصطفى. (بیتا). تفسیر المراغى. بیروت: دار الفکر.
- مرویان حسینی، سید محمود؛ جلائیان اکبرنیا، علی؛ سجادیزاده، سید علی. (۱۴۰۴ش). تحلیل انتقادی رویکردهای مبتنی بر دانش انسانی به اختلالات رفتاری و تبیین دیدگاه قرآن دراینباره. آموزههای قرآنی، ۲۲(۴۱)، ۶۷-۹۵. https://doi.org/10.30513/qd.2025.6524.2457
- مسعودی، سودابه. (1400ش). کشف مؤلفههای اختلال اضطراب اجتماعی از منظر آموزههای اسلامی. اولین همایش بینالمللی و دومین همایش ملی روانشناسی و دین. دسترسپذیر در: https://civilica.com/doc/1440064/
- مصطفوی، حسن. (۱۳۷۴ش). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: وزارت ارشاد.
- مطهری، مرتضی. (۱۳۸۴ش). مجموعه آثار. تهران: صدرا.
- مکارم شیرازى، ناصر و دیگران. (۱۳۷۱ش). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
- موسى، حسین یوسف. (۱۴۱4ق). الإفصاح فی فقه اللغة. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
- میشائیل، اتو. (۱۳۸۹ش). درمان شناختی و رفتاری برای اختلال اضطراب اجتماعی، (ترجمۀ مسعود چینیفروشان و منصور آگشته). تهران: ارجمند.
- هافمن، استفان؛ میشل، اتو. (۱۳۹۲ش). درمان شناختی رفتاری اختلال اضطراب اجتماعی، (ترجمۀ مصطفی خانزاده، اسماعیل سلطانی و محسن سعیدیان اصل). تهران: آوای نور.
- Beck, A. T. (1985). Anxiety Disorders and Phobias: A Cognitive Perspective. New York: Basic Books.
- Beck, Aaron T. (1976). Cognitive Therapy and the Emotional Disorders. New York: International Universities Press.
- Carleton, R. Nicholas (2016), Into the unknown: A review and synthesis of contemporary models involving uncertainty, Journal of Anxiety Disorders, 39, 30–43. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2016.02.007
- Festinger, L. (1954). A Theory of Social Comparison Processes. Human Relations, 7(2), 117-140. https://psycnet.apa.org/doi/10.1177/001872675400700202
- Frankl, Viktor (1992). Man’s Search for Meaning: An Introduction to Logotherapy. Boston: Beacon Press.
- Fredrick. Joseph W. & Luebbe. Aaron M. (2024). Prospective Associations Between Fears of Negative Evaluation, Fears of Positive Evaluation, and Social Anxiety Symptoms in Adolescence. Child Psychiatry & Human Development, 55, 195-205. https://doi.org/10.1007/s10578-022-01396-7
- Garcia-Lopez, L.G., Olivares, J., Beidel, D., Albano, A.M., Turner, S., and Rosa, A. I. (2006). A five-year follow-up evaluation examining how effective three different treatment approaches are for adolescents dealing with social anxiety disorder. Journal of Anxiety Disorders, 20, 175-191. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2005.01.003
- Giddens, A. (1991). Modernity and SelfIdentity: Self and Society in the Late Modern Age. Stanford, CA: Stanford University Press.
- Gross, J. J. (2002). Emotion Regulation: Affective, Cognitive, and Social Consequences. Psychophysiology, 39(3), 281-291. https://doi.org/10.1017/S0048577201393198
- Hayes, Steven C., Strosahl, Kirk D., and Wilson, Kelly G. (1999). Acceptance and Commitment Therapy: An Experiential Approach to Behavior Change, New York: The Guilford Press.
- Hewitt, P. L., & Flett, G. L. (1991). Perfectionism in the self and social contexts: Conceptualization, assessment, and association with psychopathology. Journal of Personality and Social Psychology, 60(3), 456-470. https://doi.org/10.1037/0022-3514.60.3.456
- Ruscio, A. M. Brown, T.A., Chiu, W. T., Sareen, J., Stein, M.B., and Kessler, R. C. (2008). Socialfears and social phobia in the USA: results from the National Comorbidity Survey Replication. Psychol. Med, 38. 15-28. https://doi.org/10.1017/S0033291707001699
- Seligman, M. E. P. (2011). Flourish: A visionary new understanding of happiness and wellbeing. New York: Free Press.
- Taylor CT, Bomyea J, Amir N. (2010). Attentional bias away from positive social information mediates. The link between social anxiety and anxiety vulnerability to a social stressor. J Anxiety Disord. 24, 403-408. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2010.02.004
- Tedeschi, R. G., & Calhoun, L. G. (2004). Posttraumatic Growth: Conceptual Foundations and Empirical Evidence. Psychological Inquiry, 15(1), 1-18. https://doi.org/10.1207/s15327965pli1501_01
)