نوع مقاله : ترویجی

نویسندگان

• بتول محسنی راد ¹
• عبیداله کوچ توتازهی ²

¹ استادیار، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران.

² دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران.

چکیده

یکی از راه‌های نوین فهم متن قرآن، استفاده از ابزار نشانه‌شناسی برای کشف رمزگان‌هایی است که سازوکارهای تولید معنا را در متن فعال می‌کنند. سورۀ مبارکۀ فجر یکی از غنی‌ترین سوره‎های قرآن در زمینۀ نشانه‌شناسی است. این پژوهش با تکیه بر نظریۀ رمزگان‌های پنج‌گانۀ رولان بارت، به روش تحلیلی، به بررسی رمزگان هرمنوتیکی، کنشی، نمادین، فرهنگی و معنایی در این سوره پرداخته است. هدف از این مطالعه، کشف ساختارهای پنهان معنایی در سطوح مختلف دلالت لایه‌های معنایی و تحلیل مناسبات نشانه‌ای موجود در لایه‌های زبانی، تاریخی و بینامتنیتی آیات است. بر اساس یافته‌های این پژوهش، رمزگان هرمنوتیک نشان می‌دهد که با طرح معماهایی که در اثر قسم‌های مکرر در آغاز سوره آمده، وقوع رستاخیز را امری انکارناپذیر می‌داند. رمزگان کنشی بیانگر آن است که سرانجامِ سرکشانی همانند فرعون، عاد و ثمود با قهر الهی مواجه خواهد شد. ضمن این‌که کنش‌هایی که در قالب موهبت‌های الهی است و پاداشی برای نیکوکاران است نیز بیان گردیده است.رمزگان معنایی میدان وسیع معنایی برای برخی واژگان ایجاد کرده است که مخاطب را در معرض مجموعه‌ای از برداشت‌های معنایی قرار می‌دهند. واژه‌هایی همانند «الفجر» که واژه‌ای به‌ظاهر زمانی است، به یکی از پرتراکم‌ترین واژگان معنایی سوره تبدیل می‌شود. رمزگان فرهنگی با یادآوری سرگذشت اقوام و طغیانگران، تشویقی است به دوری از تکبر و افعال ناپسندی که سرانجامِ بدی در پی خواهد داشت، و در نهایت، رمزگان نمادین در پی آن است که با ایجاد تقابل‌های معنایی، تصویری روشن از لایه‌های معنایی ترسیم نماید.

کلیدواژه‌ها

• قرآن
• نشانه‌شناسی
• رمزگان پنج‌گانۀ رولان بارت
• سورۀ فجر

موضوعات

• معناشناسی

عنوان مقاله [English]

Semantic Analysis of Surah al-Fajr Based on Roland Barthes' Five Codes

نویسندگان [English]

• Batool Mohseni Rad ¹
• Obyedollah Kooch Tootazehi ²

¹ Assistant Professor, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran.

² PhD Student in Arabic Language and Literature, Faculty of Literature, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran.

چکیده [English]

One of the modern approaches to understanding the Quranic text is the use of semiotic tools to uncover the codes that activate the mechanisms of meaning production within the text. Surah al-Fajr is among the richest surahs of the Quran in terms of semiotic potential. This research, based on Roland Barthes' theory of the five codes, employs an analytical method to examine the hermeneutic, proairetic, symbolic, cultural, and semantic codes in this surah. The aim is to discover the hidden semantic structures at different levels of signification and to analyze the semiotic relations within the linguistic, historical, and intertextual layers of the verses. According to the findings, the hermeneutic code, through the enigmas posed by the repeated oaths at the beginning of the surah, presents the occurrence of resurrection as undeniable. The proairetic code indicates that the fate of the rebellious—such as Pharaoh, ʿĀd, and Thamūd—will be confronted by divine wrath. Additionally, actions presented in the form of divine blessings, which serve as rewards for the righteous, are also expressed. The semantic code creates a broad semantic field for certain words, exposing the audience to a range of semantic interpretations. Words such as "al-fajr" (the dawn), apparently a temporal term, become one of the most semantically dense words in the surah. The cultural code, by recalling the histories of rebellious nations, serves as an encouragement to avoid arrogance and reprehensible actions that lead to a bad end. Finally, the symbolic code, by creating semantic oppositions, seeks to draw a clear picture of the layers of meaning.

کلیدواژه‌ها [English]

• Quran
• Semiotics
• Roland Barthes' Five Code
• Surah al-Fajr