نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

• مینا شمخی ¹
• زهره بابااحمدی میلانی ²
• عارف مسعودیان ³

¹ دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران

² استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران

³ دانش‌آموخته کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران

چکیده

یکی از مسائل چالش‌برانگیز در تفسیر قرآن کریم، نحوه درک آیات صفات الهی است؛ به‌ویژه تعابیری که ظاهر آن‌ها با ویژگی‌های جسمانی انسان سازگار می‌نماید. مفهوم «عین» از جمله این موارد است که در آیات متعددی مطرح شده و امکان برداشت جسمانی از آن را به وجود آورده است. این پژوهش با هدف تحلیل دیدگاه‌های تفسیری پیرامون «عین الله»، بررسی سیر تحول این تفاسیر و تبیین نقش گرایش‌های کلامی در شکل‌گیری آن‌ها صورت گرفته است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی با رویکرد تطبیقی بوده و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، دیدگاه‌های مفسران شیعه و اهل سنت در سه طبقه تثبیتی، تأویلی و سایر تفاسیر طبقه‌بندی و تحلیل شده است. همچنین از جداول و نمودارها برای ترسیم روند تحولات بهره گرفته شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که گرایش‌های تفسیری، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری برداشت‌های مفسران از این آیات داشته‌اند. در دوره متقدم، تنوع معانی به‌ویژه در قالب تأویل‌هایی چون «بمرأی‌منا»، «بحفظنا» و «بعلمنا» قابل توجه است و در هر دو جریان شیعه و سنی، تلاش برای پرهیز از تثبیت معنای جسمانی مشهود است. مفسران این دوره، بسته به گرایش روایی، کلامی، ادبی یا عرفانی خود، معانی متفاوت و گاه متکثر را ارائه داده‌اند. در مقابل، دوره معاصر با کاهش تنوع معنایی و تمرکز بر معنای «بحفظنا» شناخته می‌شود که بیشتر در تفاسیر با گرایش‌های اجتماعی، اجتهادی، ادبی و تربیتی دیده می‌شود. این همگرایی تفسیری، نشان‌دهنده تلاش مفسران برای تبیین مفاهیم قرآنی در چارچوب مبانی اندیشه دینی نوین و نیازهای فکری دوران معاصر است.

کلیدواژه‌ها

• سیر تاریخی
• تفسیر قرآن
• عین الله
• مفسران متقدم و معاصر
• ظاهرگرایی
• تحلیل آماری

موضوعات

• تفسیر

عنوان مقاله [English]

The Historical Evolution of the Concept of “ʿAyn Allah” in Classical and Contemporary Qur’anic Exegesis: A Statistical-Analytical Study of Tafsir Data

نویسندگان [English]

• mina shamkhi ¹
• Zohreh Babaahmadi Milani ²
• Aref Masoudian ³

¹ Associate Professor in Qur’anic and Hadith Sciences, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran

² Assistant Professor, Department of Quranic and Hadith, shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran

³ Master’s Student in Qur’anic and Hadith Sciences, Shahid Chamran University of Ahvaz, , Ahvaz, Iran

چکیده [English]

One of the most challenging issues in Quranic interpretation is understanding the verses related to divine attributes, especially those that seemingly resemble human physical characteristics. The concept of "ʿAyn" (eye) is among such terms that appear in several Quranic verses and may suggest a corporeal understanding. This study aims to analyze exegetical views on "ʿAyn Allah," trace the historical development of these interpretations, and explain the role of theological tendencies in shaping them. Using a descriptive-analytical and comparative method, the research examines Shiite and Sunni commentaries through a library-based approach. Interpretations are categorized into three groups: literal-affirmative, allegorical (taʾwīlī), and other approaches. Diagrams and tables illustrate the interpretive shifts across periods. Findings reveal that exegetical orientations play a decisive role in shaping commentators’ understandings of such verses. In the classical period, a wide range of interpretations—especially allegorical ones like bi-marʾā min-nā (under Our watch), bi-ḥifẓinā (under Our protection), and bi-ʿilminā (with Our knowledge)—are prominent. Both Shiite and Sunni commentators of this era display efforts to avoid attributing physicality to God. Depending on their narrative, theological, literary, or mystical inclinations, they offer diverse and sometimes multiple meanings. In contrast, the contemporary period is marked by reduced interpretive variety and a predominant focus on the meaning bi-ḥifẓinā, which is especially common in social, rational, literary, and pedagogical commentaries. This interpretive convergence reflects the exegetes' attempt to articulate Quranic meanings in light of modern religious thought and contemporary intellectual needs.

کلیدواژه‌ها [English]

• Historical Development
• Qur’anic Exegesis
• ʿAyn Allāh
• Early and Contemporary Commentators
• Literalism
• statistical analysis