دانشگاه علوم اسلامی رضوی آموزه‌های قرآنی 2251-9378 23 43 2026 06 22 A Quranic Analysis of the Foundations of the "Right to Be Forgotten" in the Digital Age تحلیل مبانی قرآنی «حقِّ بر فراموشی» در عصر دیجیتال 7 38 2122 10.30513/qd.2025.7449.2643 FA سیدعلی میرلوحی دانشجوی دکتری فقه و حقوق، گروه حقوق خصوصی، دانشکدۀ فقه وحقوق، دانشگاه و مدرسۀ عالی شهید مطهری(ره)، تهران، ایران 0000-0003-1500-8454 مهدیه مهدوی کنی استادیار، گروه معارف اسلامی، پردیس خواهران، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران Journal Article 2025 09 08 The purpose of this article is to explain and analyze the theoretical foundations derived from the Holy Quran for the modern legal concept of the "right to be forgotten." This research seeks to answer whether Quranic teachings have the necessary capacity to support individuals' right to control and delete their past personal information in the digital space. The study employs a descriptive-analytical method with an interdisciplinary approach (fiqh, law, and Quranic studies). The primary sources are the Holy Quran and authoritative exegeses; for analyzing legal dimensions, relevant legal documents and articles, jurisprudential rules, and narrative sources have been used. The findings indicate that core Quranic concepts such as satr (concealment of faults), tawbah (repentance), ʿafw (forgiveness), iṣlāḥ (reform), and ṣafḥ al-jamīl (gracious forbearance) form a coherent ethical-legal framework. Based on this framework, individuals have the right to be protected from permanent labeling due to past mistakes, and their human dignity is preserved by providing an opportunity for a fresh start. The article concludes that the teachings of the Holy Quran and Islamic tradition possess a high capacity for theoretical support and derivation of necessary principles for legislation concerning the "right to be forgotten" in the digital age. These foundations can serve as a strong jurisprudential-ethical backing for Iran's legal system in facing this new challenge and offer an alternative model based on human dignity in contrast to Western approaches. هدف این مقاله تبیین و تحلیل مبانی نظریِ برآمده از قرآن کریم برای مفهوم حقوقی مدرن «حقّ ِ بر فراموشی» است. این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش است که آیا آموزه‌های قرآنی ظرفیت لازم برای پشتیبانی از حق افراد مبنی بر کنترل و حذف اطلاعات شخصی گذشتۀ خود در فضای دیجیتال را دارا هستند. پژوهش حاضر با روش توصیفی - تحلیلی و با رویکردی بین‌رشته‌ای (فقه، حقوق و مطالعات قرآنی) سامان یافته است. منابع اصلی پژوهش، آیات قرآن کریم و تفاسیر معتبر هستند و برای تحلیل ابعاد حقوقی موضوع، از اسناد و مقالات حقوقی مرتبط، قواعد فقهی و منابع روایی استفاده شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که مفاهیم قرآنیِ محوری مانند «ستر» (حفظ حریم و پوشاندن خطا)، «توبه» (فرصت بازگشت و محو آثار گذشته)، «عفو» (گذشت و نادیده گرفتن لغزش)، «اصلاح» (بازسازی عملی رفتار) و «صفح الجمیل» (گذشت زیبا و کریمانه)، یک چارچوب منسجم اخلاقی - حقوقی را شکل می‌دهند. بر اساس این چارچوب، افراد حق دارند از برچسب‌زنی دائمی ناشی از خطاهای گذشتۀ خود در امان باشند و کرامت انسانی ایشان با فراهم آوردن فرصت شروع دوباره، حفظ گردد. نتیجه‌گیری مقاله حاکی از آن است که آموزه‌های قرآن کریم و سنت اسلامی ظرفیت بالایی برای پشتیبانی نظری و استنباط اصول لازم جهت قانون‌گذاری در حوزه «حقّ ِ بر فراموشی» در عصر دیجیتال را داراست. این مبانی می‌توانند به‌عنوان یک پشتوانۀ فقهی - اخلاقیِ قوی برای نظام حقوقی ایران در مواجهه با این چالش جدید به کار گرفته شوند و الگویی جایگزین، مبتنی بر کرامت انسانی، در برابر رویکردهای غربی ارائه دهند. https://qd.razavi.ac.ir/article_2122_393cca6491f82c4e5ecb5a38297751cd.pdf

دانشگاه علوم اسلامی رضوی آموزه‌های قرآنی 2251-9378 23 43 2026 06 22 The Shadow of the Mother Tongue on Understanding the Revelation Text: A Hermeneutical Challenge in Contemporary Persian Exegeses سایۀ زبان مادری بر فهم متن وحی؛ چالشی هرمنوتیکی در تفاسیر معاصر فارسی 39 78 2121 10.30513/qd.2025.7362.2625 FA سجاد محمدفام استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران. Journal Article 2025 08 21 The historical interaction between the language of the Quran (Arabic) and the Persian language has led to extensive lexical borrowing and profound semantic shifts in the target language, creating a serious challenge for Persian-speaking exegetes. This research, employing an interdisciplinary approach combining cognitive semantics and critical translation studies, argues that these loanwords act as "  cognitive-semantic traps"  and lead to a "hermeneutical displacement" in understanding the Quranic text. The present article aims to model this mechanism and, through qualitative analysis of ten contemporary Persian exegeses, examines two highly challenging loanwords—"barīʾ/baraʾah" (to be quit/acquittal) and "majnūn" (possessed by jinn/mad)—as case studies. The findings show that in the case of "baraʾah", the "covenantal disengagement framework" (denoting a legal-political act in the era of revelation) has been reduced in the Persian context to an "affective prototype" (meaning hatred and disgust). In the case of "majnūn", the "cultural-epistemological framework" of the era of revelation (debate over the source of revelation: God or jinn) has been completely replaced by the modern "medical-pathological framework" (meaning clinical insanity). The analysis of the exegeses reveals three typological approaches (substitutive-customary, eclectic-hesitant, and lexicographical-conservative) and demonstrates that the strategy of "unconscious domestication" is the dominant pattern in confronting these traps. This research concludes that the exegete's mother tongue is not a transparent tool but a powerful "prejudice" (pre-understanding) that can systematically shape the interpretive process. Accordingly, the article emphasizes the necessity of active "hermeneutical consciousness" in exegetical studies to safeguard the authenticity of the meaning of revelation. تعامل تاریخی زبان قرآن (عربی) و زبان فارسی منجر به وام‌گیری گستردۀ واژگانی و تحولات معنایی عمیقی در زبان مقصد شده است که چالشی جدی برای مفسران فارسی‌زبان ایجاد می‌کند. این پژوهش با رویکردی میان‌رشته‌ای متشکل از معناشناسی شناختی و مطالعات ترجمۀ انتقادی، استدلال می‌کند که این وام‌واژگان به‌مثابۀ «تله‌های شناختی - معنایی» عمل می‌کنند و به «جابه‌جایی هرمنوتیکی» در فهم متن قرآن منجر می‌شوند. مقالۀ حاضر با هدف مدل‌سازی این سازوکار و از طریق تحلیل کیفیِ عملکردِ ده تفسیر معاصر فارسی، دو وام‌واژۀ پرچالشِ «بریء/برائت» و «مجنون» را به‌عنوان مطالعات موردی بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که در مورد «برائت»، «چارچوب انقطاع عهدی» (دلالت بر کنش حقوقی - سیاسی در عصر نزول) در بستر زبان فارسی به «سَرنمونۀ عاطفی» (به معنای بیزاری و نفرت) تقلیل یافته است. در مورد «مجنون»، «چارچوب فرهنگی - باورشناختی» عصر نزول (منازعه بر سر منشأ وحی: خدا یا جن) به‌طور کامل جای خود را به «چارچوب طبی - آسیب‌شناختی» مدرن (به معنای دیوانگی بالینی) داده است. تحلیل عملکرد تفاسیر، سه رویکرد گونه‌شناسانه (جایگزینی - عرفی، التقاطی - مردد، و فقه‌اللغوی - محافظه‌کار) را آشکار ساخته است و اثبات می‌کند که استراتژی «بومی‌سازی ناخودآگاه» الگوی غالب در مواجهه با این تله‌هاست. این پژوهش نتیجه می‌گیرد که زبان مادری مفسر، نه ابزاری شفاف، بلکه یک «پیش‌فهم» قدرتمند است که می‌تواند فرایند تفسیر را به‌صورت نظام‌مند صورت‌بندی کند. بر همین اساس، مقاله بر ضرورت «هشیاری هرمنوتیکی» فعال در مطالعات تفسیری، به‌منظور صیانت از اصالت معنای وحی، تأکید می‌ورزد. https://qd.razavi.ac.ir/article_2121_1b80f752c77f741742a34dcfb01d5eec.pdf

دانشگاه علوم اسلامی رضوی آموزه‌های قرآنی 2251-9378 23 43 2026 06 22 Factors and Therapeutic Solutions for Social Anxiety Disorder from the Perspective of the Holy Quran عوامل و راهکارهای درمان «اختلال اضطراب اجتماعی» از دیدگاه قرآن کریم 79 118 2264 10.30513/qd.2026.7627.2669 FA احسان نظری دانشجوی دکتری، گروه علوم قرآنی و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران. حسن خرقانی استاد، گروه علوم قرآنی و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران. محمد سلطانیه دانشیار، گروه علوم اجتماعی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران. Journal Article 2025 10 14 Social anxiety disorder is one of the most common mental disorders in contemporary societies, manifesting as a persistent fear of negative evaluation by others and potentially having a negative impact on self-confidence, interpersonal relationships, and social participation. Given the extensive psychological and social consequences of this disorder, its examination solely within the framework of experimental psychology is insufficient and requires a more comprehensive perspective based on a divine worldview. Accordingly, the present study aims to explain the factors contributing to the formation of social anxiety and the Quranic solutions for reducing it. The main research question is: "What analysis and solutions does the Holy Quran offer for managing and treating social anxiety?" The research method is descriptive-analytical, based on a comparative study of social psychology sources and a thematic exegesis of relevant verses. The findings indicate that factors such as perfectionism, fear of judgment, negative experiences, feelings of helplessness, fear of the future, and lack of meaning contribute to social anxiety, while Quranic teachings with concepts such as trust in God (tawakkul), patience (ṣabr), faith in divine destiny, and giving meaning to suffering provide effective mechanisms for reducing anxiety and restoring inner peace. Accordingly, the Holy Quran, by emphasizing psychological and spiritual balance, offers an integrated model for treating social anxiety on both individual and social levels. اختلال اضطراب اجتماعی از شایع‌ترین اختلالات روانی در جوامع معاصر است که به‌صورت ترس پایدار از ارزیابی منفی دیگران بروز می‌کند و می‌تواند بر اعتمادبه‌نفس، روابط میان‌فردی و مشارکت اجتماعی فرد اثر منفی بگذارد. با توجه به گستردگی پیامدهای روانی و اجتماعی این اختلال، بررسی آن صرفاً در چارچوب روان‌شناسی تجربی کافی نیست و نیازمند نگاهی جامع‌تر بر پایه‌ی جهان‌بینی الهی است. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف تبیین عوامل مؤثر بر شکل‌گیری اضطراب اجتماعی و راهکارهای قرآنی در کاهش آن انجام شده است. پرسش اصلی تحقیق آن است که: «قرآن کریم چه تحلیل و راهکارهایی برای مدیریت و درمان اضطراب اجتماعی ارائه می‌کند؟» روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی است و بر پایه‌ بررسی تطبیقی منابع روان‌شناسی اجتماعی و تفسیر موضوعی آیات مرتبط سامان یافته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که عواملی همچون کمال‌گرایی، ترس از قضاوت، تجارب منفی، احساس ناتوانی، ترس از آینده و فقدان معنا، زمینه‌ساز اضطراب اجتماعی‌اند؛ در حالی‌که آموزه‌های قرآنی با مفاهیمی چون توکل، صبر، ایمان به تقدیر الهی و معنا‌بخشی به رنج، سازوکارهایی مؤثر برای کاهش اضطراب و بازیابی آرامش درونی ارائه می‌دهند. بر این اساس، قرآن کریم با تأکید بر تعادل روانی و معنوی، الگویی تلفیقی برای درمان اضطراب اجتماعی در ساحت فردی و اجتماعی عرضه می‌کند. https://qd.razavi.ac.ir/article_2264_29df094ee6e06d35672957923e2a1440.pdf

دانشگاه علوم اسلامی رضوی آموزه‌های قرآنی 2251-9378 23 43 2026 06 22 An Analytical-Critical Study of the Views of Shi'a and Sunni Exegetes on God's Kayd (Scheming) and Istidrāj (Gradual Seizure), with a Lexical and Theological Approach مطالعۀ تحلیلی - انتقادی دیدگاه مفسران فریقین دربارۀ کید و استدراجِ خدا، با رویکرد واژگانی و کلامی 119 156 2137 10.30513/qd.2025.7215.2597 FA کاوس روحی برندق دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. فرید بذرافشان مقدم دانشجوی دکتری رشتۀ علوم قرآن و حدیث، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. Journal Article 2025 07 22 God's anthropomorphic attributes in the Quran, due to the use of human-related terms, have always been challenging in the interpretation and analysis of divine attributes – a challenge arising from the fear of attributing reprehensible acts to God or falling into anthropomorphism. This research specifically analyzes the acts of kayd (scheming) and istidrāj (gradual seizure) and examines the possibility of attributing them to God, and with an analytical-critical approach, evaluates the exegetical views of fifteen prominent exegetes from various Islamic schools. In this process, a lexical and Quranic analysis of the two concepts is first presented, then the exegetical views are classified into six approaches and examined based on semantic, theological, and interpretive indicators. The results show that the attribution of kayd and istidrāj to God can be defended on two complementary bases: first, these acts lexically lack inherent repulsiveness; second, even assuming a negative connotation, in the Quranic context, they are real, reactive, and just acts that materialize within the framework of divine traditions of retribution and guidance. Therefore, views that consider these acts as real, wise, and consistent with the system of lordship are more in harmony with the apparent meaning of the verses, monotheistic principles, and rational foundations, while views based on verbal interpretation, mushākalah (assimilation), metaphor, or deterministic foundations lack the necessary conceptual and theological coherence. صفات خبری الهی در قرآن، به دلیل کاربرد واژگان انسانی، همواره محل چالش در تفسیر و تحلیل صفات الهی بوده‌اند؛ چالشی ناشی از بیم نسبت دادن افعال قبیح به خداوند یا افتادن در دام انسان‌وارگی. این پژوهش به‌طور خاص به تحلیل افعال «کید» و «استدراج» و بررسی امکان انتساب آن‌ها به خداوند پرداخته و با رویکردی تحلیلی - انتقادی، دیدگاه‌های تفسیریِ ۱۵ مفسر برجسته از مذاهب مختلف اسلامی را ارزیابی کرده است. در این مسیر، ابتدا تحلیل لغوی و قرآنی دو مفهوم مذکور ارائه شده، سپس آرای تفسیری در قالب شش دیدگاه دسته‌بندی گردیده و بر پایۀ شاخص‌های معناشناختی، کلامی، و تفسیری بررسی شده‌اند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که نسبت کید و استدراج به خداوند، بر دو مبنای مکمل قابل دفاع است: نخست آن‌که این افعال به‌لحاظ لغوی، فاقد قبح ذاتی‌اند؛ و دوم آن‌که حتی در فرض وجود معنای منفی، این افعال در سیاق قرآنی، افعالی واقعی، واکنشی و عادلانه‌اند که در چارچوب سنت‌های جزا و هدایت الهی تحقق می‌یابند. ازاین‌رو، دیدگاه‌هایی که این افعال را تدابیر حقیقی، حکیمانه و سازگار با نظام ربوبی می‌دانند، با ظاهر آیات، اصول توحیدی و مبانی عقلی هماهنگ‌ترند، درحالی‌که دیدگاه‌هایی مبتنی بر تأویل لفظی، مشاکله، مجاز یا مبانی جبرگرایانه، فاقد انسجام مفهومی و کلامیِ لازم‌اند. https://qd.razavi.ac.ir/article_2137_86beb021ffb083606ebc4ce59d87cf24.pdf

دانشگاه علوم اسلامی رضوی آموزه‌های قرآنی 2251-9378 23 43 2026 06 22 The Historical Evolution of the Concept of "ʿAyn Allāh" in the Views of Early and Contemporary Exegetes: A Statistical-Analytical Study of Exegetical Data سیر تحول تاریخی مفهوم «عین ﷲ» در آرای مفسران متقدم و معاصر؛ مطالعه‌ای آماری-تحلیلی بر داده‌های تفسیری 157 200 2255 10.30513/qd.2026.7226.2599 FA مینا شمخی استاد، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران. زهره بابااحمدی میلانی استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران. 0000-0001-8195-0419 عارف مسعودیان دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران. Journal Article 2025 07 25 One of the most challenging issues in the interpretation of the Holy Quran is understanding the verses on divine attributes, especially expressions whose apparent meaning suggests corporeal characteristics of God. The concept of "ʿayn" (eye) is among such cases, appearing in several verses and raising the possibility of a literal, corporeal interpretation. This research aims to analyze exegetical views on "ʿAyn Allāh" (the Eye of God), examine the evolution of these interpretations, and explain the role of theological tendencies in their formation. The research method is descriptive-analytical with a comparative approach. Using library sources, the views of Shia and Sunni exegetes are classified into three categories: literalist, interpretive (taʾwīlī), and referential (miṣdāqī), and are analyzed accordingly. Tables and charts are also used to illustrate the trends of evolution. The findings show that exegetical tendencies have played a decisive role in shaping the exegetes' understandings of these verses. In the early period, the diversity of meanings—especially in the form of interpretations such as "before our sight", "under our protection", and "within our knowledge"—is remarkable, and in both Shia and Sunni traditions, the effort to avoid affirming a corporeal meaning is evident. Exegetes of this period, depending on their narrative, theological, literary, or mystical tendencies, offered different and sometimes multiple meanings. In contrast, the contemporary period is characterized by a reduction in semantic diversity and a focus on the meaning "under our protection", which is more common in exegeses with social, jurisprudential, literary, and educational tendencies. This interpretive convergence reflects the exegetes' efforts to explain Quranic concepts within the framework of modern religious thought and the intellectual needs of the contemporary era. یکی از مسائل چالش‌برانگیز در تفسیر قرآن کریم نحوۀ درک آیات صفات الهی است، به‌ویژه تعابیری که ظاهر آن‌ها با ویژگی‌های جسمانی انسان سازگار می‌نماید. مفهوم «عین» از جملۀ این موارد است که در آیات متعددی مطرح شده و امکان برداشت جسمانی از آن را به وجود آورده است. این پژوهش با هدف تحلیل دیدگاه‌های تفسیری دربارۀ «عین الله»، بررسی سیر تحول این تفاسیر و تبیین نقش گرایش‌های کلامی در شکل‌گیری آن‌ها صورت گرفته است. روش تحقیق توصیفی - تحلیلی با رویکرد تطبیقی بوده و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، دیدگاه‌های مفسران شیعه و اهل‌سنت در سه طبقۀ ظاهرگرایی، تأویلی و مصداقی طبقه‌بندی و تحلیل گردیده است. همچنین از جداول و نمودارها برای ترسیم روند تحولات بهره گرفته شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که گرایش‌های تفسیری، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری برداشت‌های مفسران از این آیات داشته‌اند. در دورۀ متقدم، تنوع معانی به‌ویژه در قالب تأویل‌هایی چون «بمرأیً منّا»، «بحفظنا» و «بعلمنا» قابل توجه است و در هر دو جریانِ شیعه و سنی، تلاش برای پرهیز از تثبیت معنای جسمانی مشهود است. مفسران این دوره، بسته به گرایش روایی، کلامی، ادبی یا عرفانی خود، معانی متفاوت و گاه متکثر را ارائه داده‌اند. در مقابل، دورۀ معاصر با کاهش تنوع معنایی و تمرکز بر معنای «بحفظنا» شناخته می‌شود که بیشتر در تفاسیرِ با گرایش‌های اجتماعی، اجتهادی، ادبی و تربیتی دیده می‌شود. این هم‌گرایی تفسیری، نشان‌دهندۀ تلاش مفسران برای تبیین مفاهیم قرآنی در چارچوب مبانی اندیشۀ دینی نوین و نیازهای فکری دوران معاصر است. https://qd.razavi.ac.ir/article_2255_a47718ec1044d06869622ed8f688bfd7.pdf

دانشگاه علوم اسلامی رضوی آموزه‌های قرآنی 2251-9378 23 43 2026 06 22 A Critical Reexamination of Scientistic Interpretations of the Verses on Human Creation: Critique of the Exegetical Views of ʿAbdul ʿAlī Bāzargān, Ḥasan Yūsifī Eshkavarī, and ʿAbd al-Ṣabūr Shāhīn بازخوانی انتقادی تفسیرهای علم‌گرایانه از آیات آفرینش انسان؛ نقد برداشت‌های تفسیری عبدالعلی بازرگان، حسن یوسفی اشکوری و عبدالصبور شاهین 201 234 2128 10.30513/qd.2025.7407.2635 FA حمید آریان دانشیار، گروه تفسیر و علوم قرآن، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، ایران. محمدجواد سقای بی‌ریا استادیار، گروه تفسیر و علوم قرآن، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، ایران. Journal Article 2025 09 01 Proper interpretation of the Quran follows principles, rules, and a systematic method whose application leads to discovering God’s intended meaning of the verses. Some scientistically inclined Muslim scholars, driven by religious and scientific motives, have engaged in the interpretation of Quranic verses concerning the creation of the world and humanity. This article examines and critiques the exegetical interpretations of three such figures—ʿAbdul ʿAlī Bāzargān, Ḥasan Yūsifī Eshkavarī, and ʿAbd al-Ṣabūr Shāhīn—regarding the verses on human creation, and through these critiques reveals the validity of their interpretive logic and method. The research employs a library-based method for data collection and a descriptive-analytical-critical approach for analyzing and evaluating the exegetical views of these three scholars. By exposing the methodological and epistemological errors in their interpretations, the study also points to the correct way of interpreting those verses within the critiques. The findings indicate commonalities in their exegetical interpretations and similar errors in their interpretive methods. Each of their interpretations of the verses on human creation contains numerous errors. Many of these interpretations suffer from methodological weaknesses, including invalid lexicography, neglect of the interrelation between verses, and weak synthesis of the indicative meanings of the verses. Another error is that their interpretations are often based on prejudgment; by assuming the theory of the evolution of species as certain, they have sought their desired meaning from the verses on human creation and imposed their presuppositions on those verses instead of relying on valid exegetical criteria. تفسیر صحیح قرآن تابع اصول، قواعد و روش ضابطه‌مندی است که به‌کارگیری و رعایت آن‌ها به کشف معنای مراد خداوند از آیات منتهی می‌گردد. برخی از دانشوران علم‌گرای مسلمان، با انگیزه‌های دینی و علمی، به تفسیر قرآن در آیاتِ ناظر به خلقت پدیده‌های جهان و انسان دست زده‌اند. مقالۀ حاضر به بررسی و نقد برداشت‌های تفسیری سه تن از آنان به اسامی عبدالعلی بازرگان، حسن یوسفی اشکوری و عبدالصبور شاهین، از آیات آفرینش انسان می‌پردازد و از خلال این نقدها، اعتبار منطق و روش تفسیری آن‌ها را نیز آشکار می‌کند. این پژوهش در گردآوری اطلاعات، از شیوۀ کتابخانه‌ای و در تحلیل و داوری آرای تفسیری آن سه تن، از روش توصیفی ـ تحلیلی ـ انتقادی بهره برده است و با آشکار کردن خطاهای روشی و معرفتی برداشت‌های تفسیری آنان، به روش تفسیر صحیح آن آیات در ضمن نقدها نیز اشاره می‌کند. یافته‌های پژوهش حاکی از وجود اشتراک در برداشت‌های تفسیری و خطاهای مشابه در روش تفسیری آنان است. برداشت‌های تفسیری هر یک از آنان از آیات آفرینش انسان دارای خطاهای متعددی است. بسیاری از این برداشت‌ها دچار ضعف روش‌شناختی‌اند که لغت‌شناسیِ نامعتبر، غفلت از ارتباط آیات با یکدیگر و ضعف در جمع دلالی آیات بخشی از آن خطاهاست. خطای دیگرشان این است که برداشت‌های آنان غالباً مبتنی بر پیش‌داوری است و با مسلم انگاشتن فرضیۀ تطور انواع، معنای دلخواه خود را از آیات آفرینش انسان جُسته و در استخراج دلالت‌های آن آیات به‌جای تکیه بر ضوابط تفسیری معتبر، پیش‌فرض‌‌های خود را بر آن‌ها تحمیل کرده‌اند. https://qd.razavi.ac.ir/article_2128_5faddc247f641f04ff72281fa65e98cb.pdf

دانشگاه علوم اسلامی رضوی آموزه‌های قرآنی 2251-9378 23 43 2026 06 22 An Interpretive Re-reading of the Verse "Fa'arāhu al-Āyata al-Kubrā" Based on Roland Barthes' Semiotics and Foucault's Discourse of Power بازخوانی تفسیری آیۀ «فأراه الآیةَ الکبری» بر پایۀ نشانه‌شناسی رولان بارت و گفتمان قدرت فوکو 235 272 2123 10.30513/qd.2025.7389.2633 FA علی سلحشور استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشکدۀ علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران. Journal Article 2025 08 29 The verse "Fa'arāhu al-Āyata al-Kubrā" (So he showed him the greatest sign, Q79:20) is a symbolic Quranic verse in Sūrat al-Nāziʿāt that recounts part of the confrontation between Moses and Pharaoh. Throughout Islamic history, it has given rise to a wide range of interpretations and understandings. This study, using an analytical-interpretive method and drawing on the theoretical frameworks of Roland Barthes' semiotics and Foucault's discourse analysis, re-examines the multi-layered meaning and discourse of this verse. An examination of approximately one hundred exegetical works shows that commentators' views on the meaning and referent of the verse can be classified into nine distinct categories, including the staff, the shining hand, and others. Semiotic analysis, by distinguishing three levels of signification (denotation, connotation, and myth), reveals how commentators' interpretations have led to the consolidation and reproduction of different cultural, doctrinal, and ideological meanings. Furthermore, using Foucault's approach to power discourse, the relationship between the interpretation of the verse and structures and institutions of religious, political, and cultural power in their historical context is examined. The findings show that "al-Āyat al-Kubrā" is not merely a physical miracle but a field of discursive struggle that reflects the complex interaction of religion, power, and culture in divine societies. This study emphasizes the importance of multi-layered understanding of Quranic verses through interdisciplinary approaches and highlights the necessity of paying attention to historical and discursive context in the analysis of sacred texts. آیۀ «فَأَرَاهُ الْآیَةَ الْکُبْرَى» از آیات نمادین قرآن در سورۀ نازعات و بیانگر بخشی از ماجرای تقابل موسی و فرعون است که در طول تاریخ اسلام، طیف گسترده‌ای از تفاسیر و برداشت‌های گوناگون را به خود اختصاص داده است. این پژوهش با روش تحلیلی ـ تفسیری و با بهره‌گیری از چارچوب نظری نشانه‌شناسی رولان بارت و گفتمان‌شناسی فوکو، به بازخوانی چندلایۀ معنایی و گفتمانی این آیه پرداخته است. بررسی حدود یکصد تفسیر نشان می‌دهد که آرای مفسران دربارۀ مفهوم و مصداق آیه در نُه دستۀ مجزا، از جمله عصا و ید بیضا، قابل طبقه‌بندی است. تحلیل نشانه‌شناختی، با تفکیک سه سطح دلالت صریح، ضمنی و اسطوره‌ای، آشکار می‌سازد که برداشت‌های مفسران چگونه به تثبیت و بازتولید معانی فرهنگی، اعتقادی و ایدئولوژیک متفاوت انجامیده است. همچنین در رویکرد گفتمان قدرت، رابطۀ تفسیر آیه با ساختارها و نهادهای قدرت دینی، سیاسی و فرهنگی در بستر تاریخی خود بررسی شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که «الآیةَ الکُبرى» نه‌تنها یک معجزۀ جسمانی، بلکه میدان مبارزه‌ای گفتمانی است که بازتاب‌دهندۀ تعامل پیچیدۀ دین، قدرت و فرهنگ در جوامع الهی است. این مطالعه بر اهمیت فهم چندلایۀ معنایی آیات قرآن با رویکردهای میان‌رشته‌ای تأکید دارد و ضرورت توجه به بستر تاریخی و گفتمانی در تحلیل متون مقدس را برجسته می‌سازد. https://qd.razavi.ac.ir/article_2123_e1bcfab2c622f0447e5a4b19e52114f2.pdf

دانشگاه علوم اسلامی رضوی آموزه‌های قرآنی 2251-9378 23 43 2026 06 22 Artistic Aesthetics of Jurisprudential Verses with an Emphasis on the Verses of Hijab زیبایی‌شناسی هنری آیات فقهی با تأکید بر آیات حجاب 273 314 2125 10.30513/qd.2025.7249.2601 FA سعیده ممیزی دانش‌آموختۀ دکتری زبان و ادبیات عربی، استاد مدعو دانشگاه بوعلی سینا، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران. Journal Article 2025 07 30 The jurisprudential verses of the Holy Quran, despite possessing aesthetic dimensions, have mostly been examined only from the perspective of deriving legal rulings. This study, employing a descriptive method and rhetorical analysis with a focus on the verses of hijab, seeks to demonstrate that these verses, in addition to their jurisprudential implications, employ a complex and purposeful network of rhetorical devices and figures of speech that directly enhance the persuasive, educational, and ethical aspects of the rulings. The results indicate that artistic imagery in these verses is neither accidental nor merely decorative; rather, in complete harmony with the context of legal legislation, it serves as an underlying and effective layer to facilitate understanding, emphasize importance, and create psychological readiness in the audience to accept religious obligations. Accordingly, figurative and aesthetic capacities such as metonymy (kināyah), simile (tashbīh), irony, verbal and semantic multiplicity, omission, repetition, contrast, grammatical shift (iltifāt), and mushākalah (assimilation) were identified and analyzed in these verses, each constituting a link in the chain of textual coherence and a factor in completing the process of semantic signification. The innovation of this research lies in integrating rhetorical studies with the jurisprudential content of the Quran and explaining the persuasive-educational functions of figures of speech in the verses of rulings (Āyāt al-Aḥkām). آیات فقهی قرآن کریم، به‌رغم دارا بودن جلوه‌های زیبایی‌شناختی، عمدتاً تنها از منظر استنباط احکام بررسی شده‌اند. این پژوهش با روش توصیفی و تحلیل بلاغی و با تمرکز بر آیات حجاب، در پی آن است که نشان دهد این آیات، افزون بر دلالت‌های فقهی، از شبکه‌ای پیچیده و هدفمند از صور خیال و شگردهای بلاغی بهره برده‌اند که به شکل مستقیم بر تقویت جنبه‌های اقناعی، تربیتی و اخلاقی احکام می‌افزایند. نتایج پژوهش حاکی از آن است که تصویرآفرینی هنری در این آیات، امری تصادفی یا صرفاً تزیینی نیست، بلکه در انسجامی کامل با فضای تشریع احکام، به‌عنوان لایه‌ای زیرین و مؤثر در راستای تسهیل درک، تأکید بر اهمیت، و ایجاد آمادگی روانی در مخاطب برای پذیرش تکالیف شرعی عمل می‌کند. بر این اساس، ظرفیت‌های تصویری و زیبایی‌شناسآن‌های همچون مجاز، تشبیه، کنایه، تعدد لفظ و معنا، حذف، تکرار، مقابله، التفات و مشاکله، در این آیات شناسایی و تحلیل شد که هر یک، حلقه‌ای از زنجیرۀ انسجام متن و عاملی در تکمیل فرایند دلالت معنایی به شمار می‌روند. نوآوری این پژوهش در تلفیق مطالعات بلاغی با محتوای فقهی قرآن و تبیین کارکردهای اقناعی - تربیتی صور خیال در آیات‌الاحکام است. https://qd.razavi.ac.ir/article_2125_442dda03c4b365efa93b1ebd5057c63f.pdf

دانشگاه علوم اسلامی رضوی آموزه‌های قرآنی 2251-9378 23 43 2026 06 22 The Semantic Function of Divine Names in the Epilogs of the Verses of Surah al-Mujādalah کارکرد معنایی اسماء الهی در پایان آیات سورۀ مجادله 315 350 2151 10.30513/qd.2025.7268.2607 FA محمدرضا واعظی‌راد دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد رشتۀ علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران. تهران، ایران. ابوالفضل خوش‌منش دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران. تهران، ایران. Journal Article 2025 08 02 The precise selection of divine names at the end of the verses of the Holy Quran is one of the manifestations of the rhetorical inimitability of this divine book, which deepens the coherence and semantic richness of the surahs. Using a descriptive-analytical approach and emphasizing the analysis of context and content of the verses, this article examines the semantic function of divine names at the end of the verses of Surah al-Mujādalah. The aim is to clarify the divine wisdom behind these measured choices and to explain their role in strengthening the main themes of the surah, particularly confronting the current of opposition and enmity towards God and the Prophet (PBUH), as well as dealing with the hypocritical behavior of some individuals. The results show that each of the divine names has been chosen precisely and in accordance with the content of each verse, and has a deep connection with the overall message of the surah. The divine names at the end of the verses are not merely decorative or confirmatory; rather, they play active functions such as emphasizing God's complete supervision (e.g., Samīʿ, Baṣīr, ʿAlīm, Khabīr), creating a balance between divine law and mercy (e.g., ʿAfuww, Ghafūr, Raḥīm), warning and reminding the obstinate (e.g., Shahīd), and guaranteeing the victory of the truth front (e.g., Qawī, ʿAzīz). The purposeful arrangement of these names organizes the semantic structure of the surah and makes its doctrinal and educational messages more prominent and enduring for the audience. انتخاب دقیق اسماء الهی در پایان آیات قرآن کریم، یکی از جلوه‌های اعجاز بیانیِ این کتاب آسمانی است که انسجام و غنای معنایی سوره‌ها را عمق می‌بخشد. این مقاله با بهره‌گیری از رویکرد توصیفی و تحلیلی و تأکید بر تحلیل سیاق و محتوای آیات، به واکاوی کاربرد معنایی اسماء الهی در پایان آیات سورۀ مجادله می‌پردازد. هدف پژوهشْ روشن ساختن حکمت الهیِ نهفته در این انتخاب‌های سنجیده و تبیین نقش آن‌ها در تقویت محورهای اساسی سوره، به‌ویژه مقابله با جریان مخالفت و دشمنی با خدا و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و نیز مواجهه با رفتار منافقانۀ برخی افراد است. نتایج نشان می‌دهد که هریک از اسما، با دقت و متناسب با محتوای هر آیه برگزیده شده است و پیوندی عمیق با پیام کلی سوره دارد. اسماء الهی در پایان آیات فقط جنبۀ تزئینی یا تأییدی ندارند، بلکه کارکردهایی فعال همچون تأکید بر نظارت کامل خداوند (مانند سمیع، بصیر، علیم، خبیر)، ایجاد تعادل میان شریعت و رحمت الهی (مانند عفوّ، غفور، رحیم)، هشدار و تذکر به معاندان (مانند شهید)، و تضمین پیروزی جبهۀ حق (مانند قویّ، عزیز) را ایفا می‌کنند. چینشِ هدفمند این اسما ساختار معنایی سوره را منظم ساخته است و پیام‌های اعتقادی و تربیتی آن را برای مخاطب پررنگ‌تر و ماندگارتر می‌سازد. https://qd.razavi.ac.ir/article_2151_480e67903f548409389b60054c5cb61b.pdf

دانشگاه علوم اسلامی رضوی آموزه‌های قرآنی 2251-9378 23 43 2026 06 22 A Comparative Semantic Analysis of the Vocabulary of the Semantic Field of "Qarār and Sukūn" (Stability and Tranquility) in the Holy Quran تحلیل تطبیقی معناشناختی واژگان حوزۀ معنایی ‌«قرار و سکون» در قرآن کریم 351 380 2117 10.30513/qd.2025.7528.2653 FA رحمان عشریه دانشیار، گروه تفسیر، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران. Journal Article 2025 09 27 This research, adopting an analytical and semantic approach, conducts a comparative study of six key concepts within the semantic field of "stability and tranquility" in the Holy Quran: istiqrār (stability), istiwāʾ (equilibrium), sakan (tranquility), ʿadn (permanence), labth (tarrying), and makth (waiting). The main objective is to explain the meanings and understand the rhetorical subtleties of the Quran through an analytical-descriptive method. The findings indicate that istiqrār denotes continuous stability and firmness in place, standing in opposition to "instability." Sakan emphasizes inner peace and the removal of anxiety, contrasting with "movement and restlessness." ʿAdn symbolizes eternal abode accompanied by intimacy and enduring blessings. Labth and makth both denote temporary stay with an element of expectation, with the difference that makth carries the nuance of "stability along with waiting," while labth focuses merely on temporary sojourn. Istawāʾ belongs to a separate system, its core meaning being "balance, uprightness, and equality of parts." Ultimately, this research demonstrates that the Holy Quran, with semantic precision, presents a rich network of concepts related to stability and tranquility, where each word expresses a specific quality, duration, and psychological condition of abiding and peace, offering a comprehensive view of the various existential levels of the human being. این پژوهش با رویکردی تحلیلی و معناشناختی، به مطالعۀ تطبیقی شش مفهوم کلیدی در حوزۀ معنایی «قرار و سکون» در قرآن کریم شاملِ «اِسْتِقْرَار، استواء، سَکَن، عَدْن، لَبْث و مَکْث» می‌پردازد. هدف اصلی، تبیین مفاهیم و درک ظرافت‌های بیانی قرآن با روش تحلیلی - توصیفی است. یافته‌ها نشان می‌دهند که «استقرار» دلالت بر ثبات و پایداری مستمر در مکان دارد و نقطۀ مقابل «تزلزل» است. «سَکَن» بر آرامش درونی و زوال اضطراب تأکید دارد و در مقابل «حرکت و پریشانی» قرار می‌گیرد. «عَدْن» نماد اقامتی ابدی و توأم با الفت و نعمت پایدار است. «لَبْث» و «مَکْث» هر دو بر اقامت موقت و همراه با انتظار دلالت می‌کنند، با این تفاوت که «مَکْث» بار معنایی «ثبات همراه با انتظار» دارد، حال‌آن‌که «لَبْث» بر صرف مدت‌گذرانیِ موقت متمرکز است. «استواء» نیز در منظومه‌ای جداگانه قرار دارد و هستۀ معنایی آن، «تعادل، استقامت و تساوی اجزا» است. در نهایت، این پژوهش نشان می‌دهد که قرآن کریم با دقتی معناشناختی، شبکه‌ای غنی از مفاهیم مرتبط با «قرار و سکون» را ارائه می‌کند که هر واژه، کیفیت، مدت و شرایط روحی خاصی از اقامت و آرامش را بیان داشته است و نگاهی جامع به مراتب مختلف وجود انسان دارد. https://qd.razavi.ac.ir/article_2117_f1fc9a49d406fbea5e3197450c205cc0.pdf

دانشگاه علوم اسلامی رضوی آموزه‌های قرآنی 2251-9378 23 43 2026 06 22 An Analytical Study of Qur’anic Evidence for the Legitimization of Suicide Operations in the Thought of Muslim Joudat بررسی مستندات قرآنی مشروع‌انگاری عملیات‌های انتحاری در آرای مسلم جودت 381 422 2269 10.30513/qd.2026.6948.2535 FA صغری فرزانه گروه معارف، واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی، اردبیل، ایران. علیرضا عبدالرحیمی گروه معارف، واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی، اردبیل، ایران. سید حسن عاملی گروه معارف، واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی، اردبیل، ایران. Journal Article 2025 04 15 The obligation of jihad, in general terms, is one of the essential rulings of Islam, rooted not only in the Quran and prophetic traditions but also supported by reason and rational human conventions. However, what the Muslim world severely suffers from today is suicide operations carried out under the name of jihad fi sabil Allah in public places, mosques, and holy shrines. This issue has unjustly led to accusations of violence and terrorism against Muslims and the Islamic creed, portraying Islam as a militant religion. The problem intensifies when some individuals attempt to ground such acts in religious teachings, seeking to prove their legitimacy at various levels of obligation, recommendation, or tradition. Therefore, scholarly critique of such theories is essential. This study, using a descriptive-analytical method and focusing mainly on Sunni exegeses and the views of Sunni scholars and exegetes, critiques the Wahhabi scholar Muslim Joudat’s reliance on Quranic verses to legitimize such operations. An examination of the verses permitting jihad and their interpretations in Sunni sources shows that suicide operations among Muslims do not constitute an instance of jihad fi sabil Allah and have no Quranic justification. وجوب جهاد، فی‌الجمله یکی از احکام ضروری اسلام است که افزون بر برخورداری از خاستگاه قرآنی و روایی، مستند به حکم عقل و بنائات عقلایی می‌باشد. اما آنچه امروزه جهان اسلام شدیداً از آن رنج می‌برد عملیات‌های انتحاری است که با عنوان جهاد فی سبیل الله در بین مسلمین و در اماکن عمومی، مساجد و مشاهد مشرفه انجام می‌شود، چه آن‌که این مسئله سبب شده است تا اتهام خشونت‌طلبی و تروریسم به‌نادرستی متوجه مسلمانان و مکتب اسلام گردد و اسلام به‌عنوان دینی جنگ‌طلب معرفی شود. این آسیب آن‌گاه تشدید می‌شود که اشخاصی درصدد مستند ساختن آن به آموزه‌های دینی بر آیند تا از این رهگذر، مشروعیت آن را در مراتب مختلف فرض، ندب، سنت و ... اثبات نمایند. ازاین‌رو، تحقیق و پژوهش در جهت نقد چنین تئوری‌هایی ضروری است. تحقیق حاضر سعی دارد تمسک عالم وهابی، مسلم جودت، به‌عنوان نمونه‌ای از تفکر وهابیت، را در مشروع‌انگاری چنین عملیات‌هایی، بر پایۀ استناد به آیات قرآن و با روش توصیفی - تحلیلی و عمدتاً با تمرکز بر تفاسیر و آرای عالمان و مفسران اهل‌سنت نقد نماید. بررسی آیات اذن جهاد و تفاسیر اهل‌سنت نشان داده است که عملیات‌های انتحاری در بین مسلمانان مصداق جهاد فی سبیل الله نبوده است و توجیه قرآنی ندارد. https://qd.razavi.ac.ir/article_2269_70d7573f751c62db5e349d941e58a3be.pdf

دانشگاه علوم اسلامی رضوی آموزه‌های قرآنی 2251-9378 23 43 2026 06 22 Semantic Analysis of Surah al-Fajr Based on Roland Barthes' Five Codes تحلیل معنایی سورۀ مبارکۀ «فجر» با رویکرد رمزگان پنج‌گانۀ رولان بارت 423 451 2256 10.30513/qd.2026.7081.2561 FA بتول محسنی راد استادیار، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران. 0009-0007-2658-4031 عبیداله کوچ توتازهی دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران. Journal Article 2025 06 03 One of the modern approaches to understanding the Quranic text is the use of semiotic tools to uncover the codes that activate the mechanisms of meaning production within the text. Surah al-Fajr is among the richest surahs of the Quran in terms of semiotic potential. This research, based on Roland Barthes' theory of the five codes, employs an analytical method to examine the hermeneutic, proairetic, symbolic, cultural, and semantic codes in this surah. The aim is to discover the hidden semantic structures at different levels of signification and to analyze the semiotic relations within the linguistic, historical, and intertextual layers of the verses. According to the findings, the hermeneutic code, through the enigmas posed by the repeated oaths at the beginning of the surah, presents the occurrence of resurrection as undeniable. The proairetic code indicates that the fate of the rebellious—such as Pharaoh, ʿĀd, and Thamūd—will be confronted by divine wrath. Additionally, actions presented in the form of divine blessings, which serve as rewards for the righteous, are also expressed. The semantic code creates a broad semantic field for certain words, exposing the audience to a range of semantic interpretations. Words such as "al-fajr" (the dawn), apparently a temporal term, become one of the most semantically dense words in the surah. The cultural code, by recalling the histories of rebellious nations, serves as an encouragement to avoid arrogance and reprehensible actions that lead to a bad end. Finally, the symbolic code, by creating semantic oppositions, seeks to draw a clear picture of the layers of meaning. یکی از راه‌های نوین فهم متن قرآن، استفاده از ابزار نشانه‌شناسی برای کشف رمزگان‌هایی است که سازوکارهای تولید معنا را در متن فعال می‌کنند. سورۀ مبارکۀ فجر یکی از غنی‌ترین سوره‎های قرآن در زمینۀ نشانه‌شناسی است. این پژوهش با تکیه بر نظریۀ رمزگان‌های پنج‌گانۀ رولان بارت، به روش تحلیلی، به بررسی رمزگان هرمنوتیکی، کنشی، نمادین، فرهنگی و معنایی در این سوره پرداخته است. هدف از این مطالعه، کشف ساختارهای پنهان معنایی در سطوح مختلف دلالت لایه‌های معنایی و تحلیل مناسبات نشانه‌ای موجود در لایه‌های زبانی، تاریخی و بینامتنیتی آیات است. بر اساس یافته‌های این پژوهش، رمزگان هرمنوتیک نشان می‌دهد که با طرح معماهایی که در اثر قسم‌های مکرر در آغاز سوره آمده، وقوع رستاخیز را امری انکارناپذیر می‌داند. رمزگان کنشی بیانگر آن است که سرانجامِ سرکشانی همانند فرعون، عاد و ثمود با قهر الهی مواجه خواهد شد. ضمن این‌که کنش‌هایی که در قالب موهبت‌های الهی است و پاداشی برای نیکوکاران است نیز بیان گردیده است.رمزگان معنایی میدان وسیع معنایی برای برخی واژگان ایجاد کرده است که مخاطب را در معرض مجموعه‌ای از برداشت‌های معنایی قرار می‌دهند. واژه‌هایی همانند «الفجر» که واژه‌ای به‌ظاهر زمانی است، به یکی از پرتراکم‌ترین واژگان معنایی سوره تبدیل می‌شود. رمزگان فرهنگی با یادآوری سرگذشت اقوام و طغیانگران، تشویقی است به دوری از تکبر و افعال ناپسندی که سرانجامِ بدی در پی خواهد داشت، و در نهایت، رمزگان نمادین در پی آن است که با ایجاد تقابل‌های معنایی، تصویری روشن از لایه‌های معنایی ترسیم نماید. https://qd.razavi.ac.ir/article_2256_875c86f7c6d6344791d400a5710e398b.pdf