دانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای قرآنی2251-9378224120250622A Narrative Approach to the Types of Apparent Significations in the Quranرهیافت روایی به اقسام مدلول های ظاهری قرآن734202210.30513/qd.2025.6726.2491FAامیدقربانخانینویسنده مسئول، استادیار، گروه الهیات، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایرانسید محمودطیبحسینیاستاد، گروه قرآنپژوهی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایرانJournal Article20250123One of the foundational topics in understanding and interpreting the Quran is identifying and differentiating the various types of significations present in the Divine speech. Clarifying the Quranic significations can serve as a criterion for evaluating and measuring interpretative readings and can prevent subjective and arbitrary exegeses. Despite the importance of this matter, the types of the Quran’s meanings have not yet been studied in a detailed and independent manner. Moreover, attributing any type of signification to the Holy Quran requires a valid proof. Therefore, this study adopts an analytical-descriptive approach to examine Qur’anic significations, relying on the narrations of the Infallibles (pbut) as the most important source for understanding the Qur’an. Given the scope of the discussion, the research is limited to apparent significations. According to the findings of the research, the apparent meanings of the Quran fall into three general categories: explicit significations (Maḍlūl-e manṭūqī), narrower implicative significations (Maḍlūl-e eltezāmī akhaṣṣ), and broader implicative significations (Maḍlūl-e eltezāmī a'amm). Under these categories, various types such as literal, metaphorical, allusive, ambiguous, implied, anticipatory, critical or censuring, inferential, assertive/confirmative, and others are classified. This study explains these categories and provides narrational examples for each.از موضوعات زیربنایی در فهم و تفسیر قرآن، شناسایی و تفکیک انواع مختلف دلالتها در کلام الهی است. تنقیح دلالتهای قرآن میتواند ملاکی برای ارزیابی و سنجش برداشتهای تفسیری فراهم کند و مانع از تفاسیر ذوقی و سلیقهای شود. بهرغم اهمیت این موضوع، اقسام مدلولهای قرآن تاکنون بهصورت تفصیلی و مستقل مورد مطالعه قرار نگرفته است. از طرفی، انتساب هر نوع دلالتی به قرآن کریم نیازمند دلیل معتبر است. ازاینرو پژوهش حاضر با تکیه بر روایات معصومان(ع) بهعنوان مهمترین مرجع فهم قرآن، به مطالعه تحلیلی-توصیفی دلالتهای قرآنی پرداخته و به جهت گستره بحث، بررسی خود را محدود به مدلولهای ظاهری نموده است. بنابه نتایج پژوهش، مدلولهای ظاهری قرآن در سه دسته کلی جای میگیرند: مدلولهای منطوقی، مدلولهای التزامی اخص و مدلولهای التزامی اعم. در ذیل این مدلولها، اقسام مختلفی همچون مدلول حقیقی، مجازی، کنایی، ایهامی، تقدیری، پیشانگاری، تعریضی، استلزامی، تقریری و... قرار دارند که جستار پیشرو به تبیین آنها پرداخته و برای هر یک نمونههای روایی ارائه نموده است.https://qd.razavi.ac.ir/article_2022_1427dc3a1d246da3f615bc8321368b90.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای قرآنی2251-9378224120250622An Analysis of the transformation of replacement in Surah Al-Baqarah Based on Chomsky's generative-transformational theoryواکاوی گشتار جانشینی در سورۀ مبارکۀ بقره بر پایۀ نظریۀ نحو زایشی چامسکی3566202110.30513/qd.2025.6872.2519FAحمیدرضامشایخیدانشیار، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایرانجوادمحمدزادهنویسنده مسئول، استادیار، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایرانJournal Article20250307Chomsky's theory of transformation is one of the methods of linguistic analysis in which the transformation process takes the form of deletion, addition, substitution, and displacement, and transforms the deep structure of the sentence into its surface structure. This process attempts, through grammatical description, to uncover the precise meanings of ideas that lie beyond the words and sentences. the present research, with Content analysis method, has only examined the element of replacement, which is also of the infinitive type, in Surah Al-Baqarah. The purpose of this research is to facilitate the lexical and semantic understanding of the verses through deep structure and surface structure and explaining the literary and artistic functions of the substituted words. After comparing the deep structure with the surface structure of the verses, the result shows that in the surface structure form, due to the use of the infinitive instead of the denominatives, the sentences have taken on an exaggerated semantic load and become more concise, which is in line with the principle of linguistic brevity. This technique is one of the most frequent exaggerated speech methods in the Quran. Its purpose, in addition to having a greater impact on the audience, is to create sentences with possible meanings, which, from a semantic point of view, leads to semantic development and, from a lexical point of view, leads to brevity in speech. Diversifying the structure of speech is other purpose of infinitive substitution. It is worth noting that the analysis of the verses, the discovery of the deep structure, and the expression of aesthetics and secondary purposes that the current article has arrived at based on Chomsky's theory of transformation are probable and it is not permissible to attribute it to God.نظریۀ گشتاری چامسکی، نظریهای نحوبنیان است که در آن، فرایند گشتار به شکلهای حذف، افزایش، جانشینی و جابهجایی صورت میپذیرد و ژرفساخت جمله را به روساخت آن بدل میکند. این فرایند میکوشد از طریق توصیف دستوری، معنای دقیق اندیشههایی را دریابد که در ورای کلمات و جملات قرار دارند. لذا پژوهش حاضر، با شیوۀ تحلیل محتوا، صرفاً عنصر جایگزینی، آنهم از نوع مصدری را در سورۀ مبارکۀ بقره، مورد بررسی قرار داده است. هدف از این پژوهش، تسهیل در فهم لغوی و معنایی آیات از طریق ژرفساخت و روساخت و بیان کارکرد ادبی و هنری واژههای جایگزین است. پس از مقایسه ژرفساخت با روساخت آیات، نتیجۀ بهدستآمده نشان میدهد که در فرم روساختی، به دلیل استفاده از مصدر بهجای وصف مشتق، جملهها بار معنایی مبالغهآمیز و مؤکّد به خود گرفته و مختصرتر شدهاند که این امر، همسو با اصل اقتصاد زبانی است. این تکنیک، از شیوههای گفتاری مبالغهآمیز پربسامد قرآن است که به دلیل خروج از عادت زبانی، باعث برجستگی مشهود در کلام میشود. هدف از آن، علاوه بر تأثیرگذاری در مخاطب، آفرینش جملههایی با معنای احتمالی است که این امر از جنبۀ دلالی باعث توسعۀ معنایی و از جنبۀ لغوی باعث ایجاز در کلام میگردد. تنوعبخشی به ساختار سخن و جلوگیری از یکنواختی، از دیگر اغراض جانشینی مصدر است. گفتنی است که تحلیل آیات شریفه وکشف ژرفساخت و بیان زیباییشناسیها و اغراض ثانویهای که مقالۀ حاضر بر اساس نظریۀ گشتاری چامسکی به آن دست یافت، یک احتمال است و نمیتوان آن را به خداوند متعال نسبت داد.https://qd.razavi.ac.ir/article_2021_66f3476b20f40df00fae0a93fc820ac3.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای قرآنی2251-9378224120250622A Critical Analysis of Human Knowledge-Based Approaches to Behavioral Disorders and Elucidation of the Quranic Perspective on the Matterتحلیل انتقادی رویکردهای مبتنی بر دانش انسانی به اختلالات رفتاری و تبیین دیدگاه قرآن در این باره6795197110.30513/qd.2025.6524.2457FAسید محمودمرویان حسینینویسنده مسئول، استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایرانعلیجلائیان اکبرنیااستادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی؛ دانشآموختۀ حوزۀ علمیۀ خراسان، مشهد، ایران6765-0230-0000-0009سید علیسجادیزادهاستادیار، گروه فقه و اصول، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایرانعلیاکبرتولاییدانشجوی دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایرانJournal Article20241119Behavioral disorders refer to acute deviant behaviors characterized by either depressive or aggressive actions. Such behaviors are typically disfavored by others, yet the actor derives satisfaction from them. This exploratory-analytical study seeks to establish an epistemological linkage between inductive data from human sciences and interpretive Quranic evidence. In its initial step, this inquiry explicates four general approaches under the umbrella of human knowledge-based perspectives concerning the origins of these disorders: biological, psychoanalytic, behavioral, and humanistic. After delineating and critically evaluating these views, the study explicates an Islamic Quran-based theory concerning the underlying environments and origins of these disorders. The findings indicate that while each of the four approaches partially explains the origins of behavioral disorders, none provides a comprehensive argument. From the Qur'anic perspective, the most fundamental cause of behavioral disorders is forgetfulness of God (ghaflah). The consequence of such heedlessness is neglecting the precious essence of human existence and the principal objectives of creation, leading ultimately to behavioral abnormalities. The objective of this research is to present a reasoned, comprehensive, and Quranic approach for behavioral science researchers toward identifying and explaining the factors and backgrounds of these disorders within the human functional system, thereby opening a new avenue in this field.اختلالات رفتاری به معنای رفتار انحرافی حاد است که کنشهای پژمردهگونه یا یورشآمیز را شکل میدهد. این رفتارها، مورد پسند اطرافیان و مخاطبان نیستند، ولی کنشگر از آنها احساس رضایت مینماید. این پژوهش به روش اکتشافی- تحلیلی، به دنبال ایجاد ارتباط معرفتی بین دادههای استقرایی علوم انسانی و دادههای تفسیری قرآنی میباشد. در گام نخست این جستار در مورد سرمنشأ پیدایش این اختلالات، چهار رویکرد ذیل، با عنوان عمومی رویکردهای مبتنی بر دانش انسانی، تبیین شده است: بیولوژیکی، روانتحلیلگری، رفتاری و انسانگرایی. پس از تبیین و نقد این دیدگاهها، به تبیین نظریه قرآنبنیان اسلامی درباره بسترها و مناشی این اختلالات پرداخته شده است. دستاورد نوشتار آن است که هر یک از رویکردهای چهارگانه پیشگفته بیانگر بخشی از سرچشمههای اختلالات رفتاریاند، اما بهگونهای فراگیر قابل استدلال نیستند. در رهاورد قرآنی، بنیادیترین مایه ایجاد اختلالات رفتاری، خدا فراموشی است. پیامد این غفلت، به فراموشی سپردن گوهر ارزشمند وجود آدمی و اهداف اصلی آفرینش است که نتیجهاش ایجاد ناهنجاریهای رفتاری است. هدف از این تحقیق ارائه رویکردی مستدل، جامع و قرآنی، برای محققان علوم رفتاری بهمنظور شناسایی و تبیین عوامل و زمینههای این اختلالات در نظام عملکرد آدمی است تا بابی جدید در این عرصه برای ایشان باز شود.https://qd.razavi.ac.ir/article_1971_3e334a94e9b62810be0b971c3fb28483.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای قرآنی2251-9378224120250622Quranic Analysis of Appointed Imamate (Imāmah) from the Perspective of the Two Sects (Shi'a and Sunni) with Emphasis on Verses 2:124, 3:34, and 28:68تحلیل قرآنی امامت انتصابی از دیدگاه فریقین با تأکید بر آیات 124 بقره، 34 آل عمران و 68 قصص97122201610.30513/qd.2025.6596.2476FAسارامحمدزادهنویسنده مسئول، دانشجوی دکتری فلسفه و کلام، گروه فلسفه و کلام، دانشکده الهیات، دانشگاه تبریز، ایرانناصرفروهیدانشیار، گروه فلسفه و کلام، دانشکده الهیات، دانشگاه تبریز، تبریز، ایرانعباسعباسزادهدانشیار، گروه فلسفه و کلام، دانشکده الهیات، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران0000-0001-9802-581xJournal Article20241217The issue of Imamate (imāmah) is one of the fundamental discussions in Islamic theology and has consistently been the primary reason for the divergence of beliefs between two major Islamic schools. Examining the Quranic evidence in elucidating the status of the Imamate as a pivotal factor in the continuity of Islamic teachings and guidance can be highly effective. This research, employing a descriptive-analytical method and based on library resources, comparatively investigates the Quranic proofs of appointed Imamate according to verses 2:124 (Surah al-Baqarah), 3:34 (of Āl-'Imrān), and 28:68 (Surah al-Qaṣaṣ), and compares the viewpoints of the two sects. The findings indicate that, from the Shia (Imami) perspective, these three verses complement each other in affirming appointed Imamate, asserting that the appointment of Imams, like that of prophets, is based on God’s absolute authority, and its connection with the progeny (dhurriyyah) of the Infallibles necessitates the existence of an infallible Imam to preserve religious teachings and guide the Muslim community. In contrast to the Sunni view, which considers Imamate as a selectable and unconnected matter to the concept of finality of prophethood (khātamiyyah), this study, based on the aforementioned verses, presents the appointment of Imamate as a manifestation of finality and a mechanism for the continuation of prophetic mission. A thorough analysis of the concepts of "ja'l" (divine establishment), "dhurriyyah" (progeny), and "ikhtiyār" (divine will) in these verses and their semantic interplay reveals that Imamate is not a matter of human choice but, like prophecy, is an appointment by God. These findings align with Imami theological arguments affirming the appointed Imamate of the Infallible Imams and its role in preserving khātamiyyah, presenting a more coherent interpretation. The innovation of this research lies in presenting a novel reading of the coherence and interrelation among these three verses concerning the proof of appointed Imamate and its comparison with Sunni perspectives.مسئله امامت از مباحث اساسی در کلام اسلامی بوده و همواره علت اصلی بروز اختلاف، در عقاید فریقین است. بررسی ادله قرآنی، در تبیین جایگاه مقام امامت، بهعنوان عاملی مهم در استمرار تعالیم و هدایت اسلامی میتواند مؤثر باشد. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانهای، ادله قرآنی امامت انتصابی را بر اساس آیات 124 بقره، 34 آلعمران و 68 قصص مورد بررسی تطبیقی قرار داده و دیدگاههای فریقین را مقایسه میکند. یافتهها نشان میدهد که از نظر امامیه، سه آیه فوق در اثبات امامت انتصابی، مکمل یکدیگرند و جعل امامت، همچون جعل نبوت، بر اساس اختیار مطلق الهی بوده و رابطه آن با ذریه معصوم، ضرورت وجود امام معصوم را در جهت حفظ آموزههای دینی و هدایت امت اسلامی دوچندان میسازد. برخلاف دیدگاه اهلسنت که امامت را امری انتخابی و بیارتباط با خاتمیت تلقی میکند، این پژوهش بر اساس سه آیه فوق، انتصاب امامت را تبیینکننده خاتمیت و عامل تداوم رسالت پیامبری معرفی میکند. بررسی دقیق مفاهیم «جعل»، «ذریه» و «اختیار الهی» در سه آیه فوق و ارتباط معنایی بین آنها، نشاندهنده این است که امامت با انتخاب بشری نبوده، بلکه همچون نبوت، جعلی از سوی خداوند است. این نتایج در راستای ادله امامیه مبنی بر اثبات انتصاب امامت ائمه معصوم و جایگاه آن در حفظ خاتمیت، مقبولتر به نظر میرسد. نوآوری این پژوهش در ارائه خوانشی جدید از پیوستگی و همبستگی این سه آیه در ارتباط با اثبات امامت انتصابی و مقایسه آن با دیدگاههای اهلسنت است.https://qd.razavi.ac.ir/article_2016_575b48e771349f91be21d32e2af7cbeb.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای قرآنی2251-9378224120250622Philosophical Interpretation of the Discourse on the Universal Verses of the Qur’an: With Emphasis on the Views of Allameh Tabataba’iتأویل گفتمان فلسفی آیات جهانشمول قرآن کریم با تأکید بر نظرات علامه طباطبایی123148197210.30513/qd.2025.6540.2461FAمحمدشیروانینویسنده مسئول، استادیار، گروه معارف، دانشکده الهیات، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایرانمحمدباقرنائیجیاستادیار، گروه معارف، دانشکده سلامت اجتماعی، دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی، تهران، ایرانJournal Article20241124The Holy Quran presents numerous ontological claims while preserving the identity of universal and absolute expressions that possess maximal generalizability and universality. Given that the Quran’s language and approach are faith-based and its method is revelational (wahyānī), the Quran does not engage in a logical intermediate process of argumentation when presenting its claims. In other words, a mediating link between claim and conclusion is not explicitly depicted; hence intermediate proofs and syllogisms are rarely found within the Quranic text. Conversely, Quranic scholars and revelation scholars view divine revelation, illumination, and prophetic cognition as harmonious and united with reason. Allameh Tabataba’i, having mastery over both philosophical-mystical discourse and Quranic exegesis, has skillfully bridged faith-based and rationalistic discourses, achieving conformity, similarity, and convergence between them. The Quran explicates universal and stable rulings about existence in several verses, revealing the requisites of a universal ontology, close to Islamic philosophical principles such as the primacy, simplicity, and gradation of existence (asalat al-wujud, basāṭat al-wujud, tashkīk al-wujud). Allameh Tabataba’i, emphasizing sequentiality, structural coherence, and compatibility guided by the “necessary concomitant” argument (al-burhān al-innā malāzim), demonstrates the progression from the intuition of existence (badahet al-wujud), to the notion of shared existence (ishtirāk al-wujud), onward to the increase in existence (ziyādat al-wujud), then to the primacy of existence (asalat al-wujud), and subsequently to the gradation (tashkīk al-wujud), unity of existence (wahdat al-wujud), and simplicity (basāṭat) of existence along with its expanse. This article, employing a library research method and a descriptive-analytical approach, explores and comparatively interprets the universal verses of the Holy Quran alongside the philosophical and wisdom-based views of Allameh Tabataba’i.در قرآن کریم مدعیات فراوانی در عرصه وجودشناسی با حفظ هویت اطلاق و کلیت بیان شده است که واجد تعمیمپذیری حداکثری و فراگیر است و ازآنجاکه زبان و رویکرد قرآن کریم، ایمانگرایانه و روش آن وحیانی است، پس از طرح مدعیات قرآنی فرایند منطقی در حوزه ارائه مدعیات، مطرح نمیشود، به این صورت که واسطه بین مدعا و نتیجه دیده نمیشود، لذا حد وسطی چون برهان و دلیل در متن قرآن کریم کمتر به چشم میخورد. از سوی دیگر، آحاد قرآنپژوهان و وحیشناسان، وحی و اشراق و دریافت نبوی را در عینیت با خرد میدانند. علامه طباطبایی با تسلط بر گفتمان فلسفی عرفانی از یک سو و همچنین توانمندی بر تفسیر قرآن کریم از سوی دیگر، بهخوبی توانسته است بین گفتمان ایمانگرایی و خردگرایی، تطبیق و همسانی و همگرایی ایجاد کند. قرآن کریم در چندین آیه از آیات خود، احکامی فراگیر و پایدار از هستی را تبیین و توصیف میکند؛ آیاتی که حکایت از اقتضائات جهانشمولانه دارد و بسیار به مبانی نظرات حکمای اسلامی چون اصالت وجود و بساطت وجود و تشکیک وجود نزدیک است. علامه طباطبایی با تأکید ترتیبی و ساختار و انسجام و سازگارگرایانه، که تحت برهان «انّ ملازم» قرار میگیرد، از بداهت وجود به اشتراک وجود و از آن به زیادت وجود و سپس به اصالت وجود و آنگاه به تشکیک وجود و وحدت وجود، بساطت وجود و گستره آن را مبرهن میسازد. در این نوشتار به روش کتابخانهای، در قالب یک فرایند تحلیلی و توصیفی، بسط و تطبیقی در خصوص آیات جهانشمول قرآن کریم و نظرات فلسفی و حکمی علامه طباطبایی مطمح نظر واقع میشود.https://qd.razavi.ac.ir/article_1972_d5aeca9a5715e1cabeec60884cc45593.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای قرآنی2251-9378224120250622Semantic Analysis of " Fiṭrah" in the Holy Qur’anمعناشناسی «فطرت» در قرآن کریم147169195910.30513/qd.2025.6617.2479FAفاطمهدسترنجنویسنده مسئول، دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه اراک، اراک، ایرانJournal Article20241225Semantics is an appropriate method for clarifying the semantic network of Qur’anic vocabulary and, consequently, understanding the discourse of the Holy Qur’an. Among important Qur’anic terms is the word “fiṭrah,” whose precise meaning requires attention to its semantic field, so that through conceptual and usage features, the implicit meaning of the word can be extracted. This study, employing a descriptive-analytical approach and utilizing domain-based and patterned semantics methods, aims to describe the semantic pattern of fiṭrah in the Qur’an and examine its semantic components such as collocations, substitutions, and antonyms. The research findings show that fiṭrah has a central semantic pattern which is “a transformation that entails the negation of the previous state,” while other semantic patterns such as splitting, creation, revealing, etc., also point to this meaning. However, the usage of this term in the contexts of infiṭār and tafattur carries an anti-order meaning, representing a transformation from a state of prosperity to destruction. In terms of collocations, fiṭrah frequently co-occurs with words like deen (religion), Allah (God), and tabdīl (transformation). Additionally, collocates of the root f-ṭ-r are also noteworthy. Regarding substitution, roots such as bid'a (innovation), khalq (creation), and rabb (Lord) may substitute for fiṭrah, although fiṭrah itself has no direct substitute in the Qur’an. Fiṭrah carries a specific function in the Qur’anic language which, considering its template components including the bearers of fiṭrah, the source of fiṭrah, frequency of use of the term, states of fiṭrah, functions of fiṭrah, and deniers of fiṭrah allows for a comprehensive explanation of the semantic pattern of fiṭrah in the Qur’an.معناشناسی روش مناسبی برای تبیین شبکۀ معنایی واژگان قرآنی و در نتیجه، فهم گفتمان قرآن کریم است. از جمله واژگان مهم قرآنی، واژه «فطرت» است که برای دریافت معنای دقیق آن باید حوزه معنایی آن مورد توجه قرار گیرد تا از طریق ویژگیهای مفهومی و استعمالی، مفهوم نهفته در واژه استخراج شود. در نوشتار حاضر به شیوه توصیفی ـ تحلیلی و با عنایت به روش معناشناسی حوزهای و قالبی، در پی دست یافتن به توصیف قالب فطرت در قرآن و نیز بررسی مؤلفههای معنایی این واژه همچون همنشینها، جانشینها و متقابلها بودهایم. نتایج پژوهش نشان داد که فطرت دارای یک قالب معنایی مرکزی است که همان «تحولی است که مستلزم نقض حالت قبل باشد» و سایر قالبهای معنایی چون شکافتن، آفرینش، ظاهر کردن و غیره نیز به این مفهوم اشاره دارند. اما استعمال این واژه در دو باب «انفطار» و «تفطّر» معنای ضد نظم را دارد که از حالت آبادانی به حالت ویرانی تحول مییابد. در محور همنشینی، فطرت با واژگان «دین»، «الله» و «تبدیل»، همنشین شده است. در تکمیل محور همنشینی میتوان به همنشینهای مشتقات ریشه «فطر» نیز توجه کرد. در محور جانشینی نیز میتوان به جانشینهای ریشه «فطر» چون «بدع»، «خلق» و «رب» اشاره کرد. با این حال، «فطرت» در قرآن جانشینی ندارد. فطرت دارای کاربرد خاصی در زبان قرآن است که با توجه به عناصر قالبی فطرت در قرآن شامل دارندگان فطرت، منبع فطرت، فراوانی کاربرد واژه فطرت، فراوانی دارندگان فطرت، حالت فطرت، کارکرد فطرت و منکران فطرت، میتوان معنای قالبی فطرت در قرآن را تبیین کرد.https://qd.razavi.ac.ir/article_1959_0392260bfa109132e03f108118893e7b.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای قرآنی2251-9378224120250622Conceptual Analysis and Identification of the “Dābbat al-Arḍ: دابة الارض Based on Internal and External Evidencesمفهومشناسی و مصداقیابی «دابّة الأرض»؛ بر پایه شواهد درونمتنی و برونمتنی171192200910.30513/qd.2025.6609.2478FAسید جعفرصادقینویسنده مسئول، استادیار، گروه آموزش الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایرانJournal Article20241224The “Dābbat min al-Arḍ: دابة الارض” (Creature from the Earth) is mentioned in verse 82 of Surah (Chapter) An-Naml. Most Sunni commentators have regarded it as a supernatural animal destined to appear near the Day of Judgment, with some accepting only its animal aspect and refraining from detailing its attributes. However, in Shi'i exegeses, Imam Ali (pbuh) is often identified as the embodiment of the Dābba, and its emergence is linked to the threshold of the Resurrection or the event of Raj'at (return). Both perspectives agree that the Dābba will communicate with people, wound them, or mark them according to their faith or disbelief. This research, employing a descriptive-analytical approach and relying on internal evidences including context and thematically related verses as well as narrations and historical data, arrives at novel conclusions regarding the concept and identification of the “Dābbat al-Arḍ.” According to the findings, the concept of the Dābba corresponds to Imam Ali (pbuh), and the time of its emergence is identified as the Battle of Badr, where he played a decisive role and caused the death of many leaders of the polytheists.«دابّة من الأرض» در آیه 82 سوره نمل ذکر شده است. عموم مفسران اهلسنت آن را حیوانی خارقالعاده دانستهاند که در آستانه قیامت خروج خواهد کرد و برخی از ایشان تنها جنبه حیوانی دابّه را پذیرفته و درباره جزئیات آن توقف کردهاند. اما در تفاسیر شیعه، اغلب امام علی، مصداق دابّة و زمان خروج او آستانه قیامت یا رجعت ذکر شده است. طبق هر دو نظر، دابّة با مردم گفتوگو نموده، یا آنان را مجروح و یا به نسبت ایمان و کفرشان علامتگذاری میکند. این پژوهش با رویکرد توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر شواهد درونمتنی، شامل سیاق و آیات همموضوع و نیز شواهد روایی و تاریخی، به نتایجی نو در چگونگی اثبات مفهوم و مصداق «دابّة الأرض» دست یافته است. بر این اساس، نتیجه پژوهش این است که مصداق مفهوم دابّه، امام علی و زمان خروج او نیز جنگ بدر بوده است که ایشان نقش تعیینکننده در آن نبرد داشته و موجب هلاکت دهها تن از سران مشرک گردیده است.https://qd.razavi.ac.ir/article_2009_2bd0a7ac99ac931453140f6b8a252927.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای قرآنی2251-9378224120250622Hūr al-'Ayn: Wives of the Men of Paradise or Companions of the Blessed?حورالعین؛ همسران مردان بهشتی یا همنشینان بهشتیان؟193217196010.30513/qd.2025.6739.2495FAمحمدشریفینویسنده مسئول، دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه یزد، یزد، ایرانمحمدتقیگلمحمدی شورکیاستادیار، گروه معارف اسلامی، دانشگاه یزد، یزد، ایرانJournal Article20250126Among Muslim laypeople, hūr al-'ayn is commonly perceived as very beautiful and youthful wives in Paradise, regarded as one of the blessings bestowed upon the righteous. Some interpret hūr al-'ayn as exclusively female beings meant for the men of Paradise, while others believe they exist in both female and male forms, enjoyed by both believing men and women. The notion that hūr al-'ayn should be restricted to one group of the blessed and denied to another is considered unlikely. This study employs a descriptive-analytical method to investigate the gender of hūr al-'ayn through the lens of relevant Quranic verses and narrations. By critically examining four prevailing views regarding their gender, it concludes that, given the lexical analysis, Quranic and hadith usage, context, and supporting evidence, the concept of gender does not apply to hūr al-'ayn. The term tazwīj (often translated as ‘marriage’ or ‘spousal relationship’) with hūr al-'ayn signifies companionship and being conjoined with them. Thus, hūr al-'ayn constitute a reward for all believers, both female and male alike. Additionally, the Quran distinguishes hūr al-'ayn from other women of Paradise who have their own unique features. A major observation highlighted is the lack of precision among commentators and translators who often conflate hūr al-'ayn with the women of Paradise by attributing descriptions meant for the latter to the former.در عرف مسلمانان، «حورالعین» بهعنوان همسران بهشتی بسیار زیبا و جوان مطرح است و در زمره نعمتهایی شمرده میشود که برخی آن را بهعنوان جنس مؤنث و مخصوص مردان بهشتی دانستهاند و گروهی اعتقاد دارند، هم دارای جنس مؤنث بوده و هم مذکر، که هم مردان مؤمن و هم زنان مؤمن از آن متنعم میشوند و اختصاص آن به یک گروه از بهشتیان و محروم دانستن گروه دیگری از آن، دور از انتظار است. پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی، از دریچه آیات و روایات به بررسی جنسیت حورالعین پرداخته و با نقد و بررسی چهار نظر موجود راجع به جنسیت حورالعین به این نتیجه رسیده که با توجه به واژهشناسی و کاربردهای قرآنی و روایی، سیاق و شواهد موجود، جنسیت در مورد حورالعین مطرح نیست و تزویج با حورالعین به معنای همنشینی و قرین بودن با آنهاست و حورالعین پاداش همه مؤمنان اعم از زن و مرد است. همچنین در قرآن علاوه بر حورالعین، زنان بهشتی نیز هستند که ویژگیهای منحصربهفردِ خود را دارند و مهمترین نکتهای که در این راستا وجود دارد عدم دقت مفسران و مترجمان در تفاوت قائل نشدن بین حورالعین و زنان بهشتی است، چه اینکه اوصاف مطرحشده برای این زنان را برای حورالعین در نظر گرفتهاند.https://qd.razavi.ac.ir/article_1960_12411f0448df8f0fb82f85bdd596ee66.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای قرآنی2251-9378224120250622Historical Semantics of the Word “Hanīf” and the Identification of its Semantic Transformation with Emphasis on Rejecting Spurious Valuesمعناشناسی تاریخی واژه «حنیف» و شناسایی تحول معنایی آن با تأکید بر نفی ارزشهای موهوم219245202510.30513/qd.2025.6566.2466FAبیبی زینبحسینینویسنده مسئول، دانشیار، گروه آموزش الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایرانابوالفضلعلیشاهی قلعهجوقیدانشیار، گروه آموزش الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایرانفرزانهقنبریدانشپژوه دکتری رشتۀ قرآن و علوم با گرایش روانشناسی، جامعة المصطفی، تهران، ایرانJournal Article20241206The word “hanīf” is one of the uncommon terms in the Holy Qur’an, and numerous studies have been conducted regarding its meaning. The semantic perplexity of this word lies in the fact that its original meaning is “deviant” or “impure,” while in the Qur’an it is used in the sense of “monotheist” as an attribute of Prophet Abraham (Ibrāhīm (pbuh)). Clearly, this profound semantic transformation occurred with a specific audience and purpose in mind. The identification of this semantic shift and the reason for using “hanīf” in the sense of “monotheist” constitute the main question of this research. To address this question, the method of historical semantics is employed. In some verses, the word “hanīf” is used in the context of polemical discourse between the Qur’an and the People of the Book to refute the racist and superstitious beliefs of the Israelites. Applying the knowledge of historical semantics can explain the reasons for the semantic evolution of the word “hanīf” in connection with two semantic components: “soundness” and “Abraham” (pbuh). The purpose of using “hanīf” instead of “monotheist” in the Qur’an is to challenge the racist and superstitious beliefs and spurious values of the People of the Book and to lay the foundations for a rational and monotheistic system of thought in Islamic thought. Understanding the implicational and historical meanings of “hanīf” as the most important and fundamental Qur’anic value can explain why this epithet is attributed to Prophet Abraham (pbuh) in the Qur’an, considering the textual context. The implicational meaning of “hanīf” can negate spurious values related to racism, gender, geography, and materiality, and affirm the true value of monotheism.واژه «حنیف» یکی از واژگان غریب قرآن کریم است که تاکنون پژوهشهای متعددی درباره آن سامان یافته است. دلیل غرابت معنایی این واژه آن است که معنای ریشهای واژه «حنیف»، «منحرف» و «نجس» است، درحالیکه در قرآن کریم این واژه به معنای «موحّد» بهعنوان وصف حضرت ابراهیم(ع) به کار رفته است. روشن است این تحول معنایی عمیق، با توجه به مخاطب خاص و با هدف مشخصی رخ داده است. شناسایی این تحول معنایی و دلیل کاربرد «حنیف» در معنای «موحّد»، مسئله این پژوهش است. برای پاسخ به این پرسش، از روش معناشناسی تاریخی استفاده میشود. واژه «حنیف»، در برخی آیات در گفتمان جدلی بین قرآن و اهلکتاب برای انکار باورهای نژادپرستانه و خرافی بنیاسرائیل به کار رفته است. استفاده از دانش معناشناسی تاریخی میتواند دلایل تحول معنایی واژه «حنیف» را در ارتباط با دو مؤلفه معنایی «سلامت» و «ابراهیم»(ع) تبیین نماید. هدف از کاربرد واژه «حنیف» بهجای واژه «موحّد»، در قرآن کریم به چالش کشاندن باورهای نژادپرستانه و خرافی اهلکتاب، ارزشهای غیرواقعی و بنیان نهادن یک نظام اندیشه موحدانه و عقلانی، در اندیشه اسلامی بوده است. فهم معنای التزامی و تاریخی واژه «حنیف» بهعنوان مهمترین و اصلیترین ارزش قرآنی، میتواند دلیل کاربرد این وصف را برای حضرت ابراهیم(ع) در قرآن با توجه به بافت متنی تبیین نماید. معنای التزامی واژه «حنیف» میتواند ارزشهای موهوم نژادپرستی، جنسیتی، مکانی و مادی را نفی کند و ارزش حقیقی توحید را اثبات نماید.https://qd.razavi.ac.ir/article_2025_3463ecc0840daddaa5dc8d49e67a518d.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای قرآنی2251-9378224120250622Content Analysis of the Functioning of the Nafs (Self-Desires) and Satan from the Perspective of the Holy Qur’anتحلیل محتوای عملکرد هوای نفس و شیطان از منظر قرآن کریم247264201110.30513/qd.2025.6908.2527FAمختارذاکرینویسنده مسئول، دانشیار، گروه آموزش علوم تربیتی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایرانJournal Article20250325One of the major concerns for the faithful in the path to salvation is confronting the nafs (self-desires) and Satan. The issue of nafs and Satan is presented and clarified in the Holy Qur’an. The author endeavors to identify and analyze the methods of operation of the nafs and Satan and the ways to counter them. This research is a qualitative study conducted using inductive content analysis with a data coding system. The findings reveal that concerning the conceptualization of the nafs, six main categories were identified the way nafs operates to misguide humans, followers of the nafs, manifestations of the nafs, common characteristics of carnal desires, consequences of following the nafs, and results of resisting the nafs. Regarding the conceptualization of Satan, four major categories were recognized: Satan’s method of misguiding humans, types of Satan’s commands, reasons for Satan’s dominance, and methods of resistance against Satan, each encompassing its own components. Comparing the ways the nafs and Satan operate shows both rely on giving deceptive worldly promises and making evil deeds appear attractive to humans. Both engage in whispering (waswasa) and instigating desires in hearts, with the difference that the root of temptation by the nafs is internal and instinctual, whereas Satan’s whispering and overall operation have an external source. Nevertheless, they complement each other and continuously attack humans from internal and external fronts. Their shared tactics include commanding evil deeds (munkar), weakening faith, targeting willpower, promoting materialism, diverting from the straight path, creating heedlessness of the Lord, and hindering humans from the right path.یکی از دغدغههای مهم دینداران در مسیر سعادت، مقابله با هوای نفس و شیطان میباشد. مسئله هوای نفس و شیطان در مصحف شریف قرآن کریم مطرح و روشن شده است. تلاش نگارنده بر این است که روش عملکرد هوای نفس و شیطان و شیوه مقابله با آن را شناسایی نماید و بحث و تحلیل کند. این پژوهش از اَشکال پژوهشهای کیفی بوده و با روش تحلیل محتوای استقرایی با نظام کدگذاری دادهها انجام شده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که در ارتباط با مفهومشناسی هوای نفس، 6 مقوله اصلی شامل نحوه عملکرد هوای نفس در گمراهسازی انسانها، تابعان هوای نفس، مصادیق هوای نفس، ویژگی مشترک خواستههای نفسانی، پیامد پیروی و نتایج ایستادگی درمقابل هوای نفس احصا گردید. در خصوص مفهومشناسی شیطان، 4 مقوله اصلی شامل نحوه عملکرد شیطان در گمراهسازی انسانها، نوع فرمانهای شیطان، دلیل غلبه و روش مقابله با شیطان، احصا گردید که هر کدام از این مقولات، دربرگیرنده مؤلفههای مربوط به خود بودند. در مقایسه نحوه عملکرد هوای نفس و شیطان، هر دو، بر دادن وعدههای فریبنده دنیایی و زیبا جلوه دادن کارهای بد به انسان تکیه دارند. هر دو به وسوسهگری و ایجاد هوس در دلها میپردازند، با این تفاوت که ریشه وسوسهافکنی از سوی هوای نفس، امری درونی و غریزی است و وسوسهافکنی از سوی شیطان و بهطور کلی عملکرد شیطان، منشأ بیرونی دارد. با این حال، هر دو مکمل هماند و از دو جبهه درون و بیرون، انسان را مورد هجمه مستمر قرار میدهند. امر به منکرات، تضعیف ایمان و نشانه رفتن اراده، دنیاپرستی، خروج از صراط مستقیم، ایجاد غفلت از پروردگار و بازداشتن انسان از مسیر حق، ترفند مشترک شیطان و هوای نفس است.https://qd.razavi.ac.ir/article_2011_5465f2ffb0833956c8aae7f67a731c22.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای قرآنی2251-9378224120250622The Viewpoints of Exegetes on the Meaning of “The Assumption of the Humble Regarding the Meeting with the Lord”دیدگاه مفسران در خصوص مفهوم «ظنّ خاشعان به لقاء رب» در بوته نقد265287202310.30513/qd.2025.6742.2496FAفاطمهزهراامیرینویسنده مسئول، دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایرانصاحبعلیاکبریدانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایرانJournal Article20250126The term zann (assumption, suspicion) is one of the frequently used words in the Holy Quran and holds a significant position in both doctrinal and ethical verses. In some Quranic verses, commentators’ opinions regarding the meaning of the word zann are a matter of dispute. One of the debated verses is verse 46 of Surah Al-Baqarah, which concerns the suspicion of the humble (khāshi‘in) regarding the meeting with their Lord (liqā’ al-rabb). On this issue, commentators hold three general viewpoints. The majority interpret ẓann as certainty, some consider it as conjecture inclined to certainty, and a third group interprets ẓann in the verse based on its apparent meaning, that is, assumption. Each of these three viewpoints is accompanied by arguments from the Exegetes, and expressing and critiquing them is important as it has multiple doctrinal and ethical implications. The present study, employing an analytical-descriptive method and relying on library resources, seeks to answer the fundamental question: What is the meaning of the term ẓann and the context of realization of liqā’ al-rabb (meeting with the Lord) in verse 46 of Surah Al-Baqarah? What emerges from the apparent meaning of this verse is that liqā’ al-rabb has been realized in the worldly realm for the humble, and therefore, there is no objection to interpreting ẓann in its apparent sense, that is, "conjecture." The reasons supporting this interpretation, besides the incompleteness and refutability of previous viewpoints, include: the minimal description of God about humble worshippers if liqā’ al-rabb is to take place in the Hereafter; the conformity of the suspicion of the humble regarding the meeting with their Lord during this worldly life with their characteristic humility; and the occurrence of liqā’ al-rabb in the prayer of the humble.واژه «ظن» از واژههای پرکاربرد در قرآن کریم است و جایگاه مؤثری در آیات اعتقادی و اخلاقی دارد. در برخی از آیات قرآن کریم، نظر مفسران در خصوص معنای واژه «ظن»، محل نزاع است. یکی از آیات مورد بحث، آیه 46 سوره بقره است که در خصوص ظن خاشعان به ملاقات رب است. در این خصوص مفسران دارای سه دیدگاه کلی هستند. اکثر مفسران ظن را به معنای یقین و برخی دیگر آن را گمانِ متمایل به یقین میدانند و گروه سوم، ظن در آیه مورد بحث را حمل بر ظاهر میکنند. هر کدام از این سه دیدگاه از سوی مفسران با استدلالاتی همراه است که بیان و نقد آن دارای اهمیت است و ثمرات اعتقادی و اخلاقی متعددی دارد. در پژوهش حاضر به روش تحلیلی ـ توصیفی و به استناد منابع کتابخانهای به این پرسش اساسی پاسخ داده میشود که مفهوم واژه «ظن» و ظرف تحقق «لقاء رب» در آیه ۴۶ سوره بقره چیست. آنچه از ظاهر این آیه به دست میآید، این است که «لقاء رب» در بستر دنیا برای خاشعان محقق شده است و ازاینرو هیچ محذوری برای حمل واژه «ظنّ» بر معنای ظاهریاش یعنی «گمان» وجود ندارد. دلایل این برداشت از آیه علاوه بر ناتمامی و نقدپذیر بودن دیدگاههای گذشته، عبارت است از: حداقلی بودن توصیف خداوند از نمازگزاران خاشع در صورت تحقق «لقاء رب» در آخرت؛ مطابقت ظن خاشعان به لقاء رب در بستر دنیا با ویژگی خشوع ایشان و وقوع لقاء رب در نماز خاشعان.https://qd.razavi.ac.ir/article_2023_d718624c359a42c84b27a1452e2b8859.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای قرآنی2251-9378224120250622Comparative Analysis of the Views of Sheikh Tusi and Ayatollah Ma'refat Regarding Abrogation in the Holy Quranتحلیل تطبیقی دیدگاههای شیخ طوسی و آیتالله معرفت پیرامون نسخ در قرآن کریم289312203010.30513/qd.2025.6728.2492FAعلیاصغرآخوندینویسنده مسئول، استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشکده مهندسی صنایع و مدیریت، دانشگاه صنعتی شاهرود، شاهرود، ایرانعلی اصغرنصیریاستادیار، گروه معارف اسلامی، دانشکده مهندسی صنایع و مدیریت، دانشگاه صنعتی شاهرود، شاهرود، ایرانناصرانطیقهچیاستادیار، گروه معارف اسلامی، دانشکده مهندسی صنایع و مدیریت، دانشگاه صنعتی شاهرود، شاهرود، ایرانJournal Article20250123The concept of abrogation (naskh) has been one of the most significant and contentious issues in the fields of Quranic interpretation, Quranic sciences, and Islamic jurisprudential principles throughout the history. A review of the existing literature reveals that few studies have been conducted to comprehensively examine the similarities and differences between the perspectives of major scholars on this topic. This study employs a descriptive-analytical method to conduct a comparative analysis of the views of Sheikh Tusi, presented in the first comprehensive Shia exegesis Al-Tibyān fī Tafsīr al-Quran, and Ayatollah Ma‘rifat, outlined in the first comprehensive collection of Shia Quranic sciences Al-Tamhīd fī 'Ulūm al-Quran. The findings indicate that, while Ayatollah Ma‘rifat aligns with Sheikh Tusi in most theoretical aspects of abrogation, he diverges in two categories: "abrogation of the text without the ruling" and "abrogation of both the text and the ruling," where he denies the occurrence of abrogation. Moreover, Ayatollah Ma‘rifat introduces innovative classifications, such as "conditional abrogation" and "gradual abrogation," adapting the concept to contemporary socio-temporal contexts. On the exegetical level, despite shared views on the abrogation of certain verses, Ayatollah Ma‘rifat disagrees with Sheikh Tusi regarding verses such as 2:240 and 2:109 of Surah Al-Baqarah, rejecting their abrogation. This study emphasizes the importance of revisiting the concept of abrogation to better articulate the relationships among Quranic rulings.موضوع نسخ در طول تاریخ تفسیر، علوم قرآن و اصول فقه، از جمله مباحث چالشبرانگیز و پراهمیت بوده است. بررسی آثار نگاشتهشده در این موضوع نشان میدهد که همچنان درباره تبیین وجوه تفاوت و تشابه دیدگاه اندیشمندان پژوهشهای زیادی صورت نگرفته است. این مقاله با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی به بررسی تطبیقی دیدگاه شیخ طوسی در اولین تفسیر جامع شیعی، التبیان فی تفسیر القرآن، و آیتالله معرفت در اولین مجموعه علوم قرآنی شیعه، التمهید فی علوم القرآن پرداخته است. یافتهها نشان میدهد که آیتالله معرفت بهجز در دو قسم از اقسام نسخ، یعنی «نسخ لفظ بدون حکم» و «نسخ لفظ و حکم»، که قائل به عدم وقوع نسخ است، در سایر مباحث نظری با شیخ طوسی اشتراک دارد. علاوه بر این، آیتالله معرفت با ارائه ابداعات نظری نظیر تقسیمبندی «نسخ مشروط» و «نسخ متدرج»، مفهوم نسخ را با شرایط اجتماعی-زمانی تطبیق داده است. از نظر مصداقی نیز، با وجود اشتراک نظر در نسخ برخی آیات، آیتالله معرفت برخلاف شیخ طوسی در آیات 240 و 109 سوره بقره قائل به عدم نسخ است. این پژوهش بر اهمیت بازنگری در مفهوم نسخ برای تبیین بهتر روابط میان تشریعات قرآنی تأکید میکند.https://qd.razavi.ac.ir/article_2030_acee26232131793ea86186241faac864.pdf