دانشگاه علوم اسلامی رضوی آموزه‌های قرآنی 2251-9378 22 42 2025 12 22 A Critical Re-examination of Contemporary Quranic Scholars’ View on the Non-Ijtihādī Nature of Shiʿi Narrative Exegeses بازخوانی انتقادی دیدگاه قرآن‌پژوهان معاصر دربارۀ غیراجتهادی بودن تفاسیر روایی شیعه 223 258 2018 10.30513/qd.2025.6928.2533 FA مهدی پیچان دانش‌آموختۀ دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. 0000-0002-2739-317X نصرت نیل ساز دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. Journal Article 2025 04 08 Most authors in the field of Shiʿi exegetical methods and trends have classified narrative (riwāyī) exegeses as non-ijtihādī, viewing them as mere compilations of traditions that directly address the wording of Quranic verses, assembled without any authorial reasoning or intellectual engagement. This article challenges and refutes this view, arguing that the authors of Shiʿi narrative exegeses, like other interpreters, exercised ijtihād in their quest to understand the verses. They applied their intellectual judgment through the deliberate selection, organization, and prioritization of sources and narrations, thereby expressing their own exegetical stances. The most effective method to demonstrate this is a comparative analysis of these exegeses, focusing on their points of divergence—differences that reveal the distinct perspectives and concerns of their authors. A comparative study of early and later Shiʿi exegeses—namely Tafsīr al-Qummī (attributed to ʿAlī ibn Ibrāhīm al-Qummī), Tafsīr al-ʿAyyāshī, Tafsīr Furāt al-Kūfī (all from the late 3rd/early 4th century AH), al-Ṣāfī by Fayḍ al-Kāshānī (d. 1091 AH), al-Burhān by Sayyid Hāshim al-Baḥrānī (d. 1107 AH), and Nūr al-Thaqalayn by ʿAbd ʿAlī al-Ḥuwayzī (d. 1112 AH)—in the domains of jurisprudence, theology, and Quranic sciences reveals significant divergence on eleven fundamental issues. These include: the permissibility of interacting with the ruling authority, the Friday prayer, land tax (kharāj), the one-fifth levy (khums), the infallibility of prophets, the inimitability of the Quran, Meccan and Medinan revelations, abrogation, textual corruption of the Quran, variant readings, and occasions of revelation. بیشتر مؤلفان در حوزۀ روش‌ها و گرایش‌های تفسیری شیعه، تفاسیر روایی را تفاسیری غیراجتهادی دانسته‌اند که مؤلفان آن‌ها بدون هیچ نظرورزی، صرفاً به گردآوری روایات، که غالباً به‌طور مستقیم به بخشی از الفاظ و عبارات آیات اشاره دارد، پرداخته‌اند. در این مقاله برآنیم تا با رد دیدگاه یادشده نشان دهیم که مؤلفان تفاسیر روایی شیعه همچون سایر مفسران، در راستای فهم آیاتْ اجتهاد خویش را در بهره جستن از عقل منبعی و ابزاری مصروف داشته و در قالب گزینش منابع و روایات، به بیان دیدگاه‌های تفسیری خود پرداخته‌اند. بهترین روش برای نیل به این هدف، تطبیق این تفاسیر با یکدیگر و توجه به مواضع تمایز آن‌هاست؛ تمایزاتی که نشان از تفاوت دیدگاه یا دغدغۀ صاحبان این تفاسیر دارد. رهاورد تطبیق تفاسیر متقدم و متأخر شیعی (قمی، عیاشی، فرات کوفی، صافی فیض کاشانی، البرهان بحرانی و نورالثقلین حویزی) در حوزۀ مسائل فقهی، کلامی و علوم قرآنی حاکی از تمایز این تفاسیر در یازده مسئلۀ اساسی است: جواز یا عدم جواز تعامل با سلطان، نماز جمعه، خراج، خمس، عصمت انبیا، اعجاز قرآن، مکی و مدنی، ناسخ و منسوخ، تحریف قرآن، اختلاف قرائات و اسباب نزول. https://qd.razavi.ac.ir/article_2018_fa5837686fb00b46dfa9baf6ad6dbf6a.pdf